beschermd cultuurhistorisch landschap
Domein De Hees met omliggend agrarisch gebied
beschermd cultuurhistorisch landschap van tot ( vernietigd)
De rechtsgeldigheid van dit aanduidingsobject is niet meer actueel.
- ID
- 4531
- URI
- https://id.erfgoed.net/aanduidingsobjecten/4531
Besluiten
Domein De Hees met omliggend agrarisch gebied
nietigverklaringen: 17-11-2006 ID: 11259
Domein De Hees met omliggend agrarisch gebied
definitieve beschermingsbesluiten: 20-12-2002 ID: 3993
Beschrijving
Het domein De Hees met agrarische omgeving werd als landschap beschermd bij ministerieel besluit van 20 december 2002.
Deze bescherming werd vernietigd door een arrest van de Raad van State van 17 november 2006 (arrestnummer 164.868).
Waarden
Het domein De Hees met omliggend agrarisch gebied was beschermd als landschap omwille van het algemene belang gevormd door de:esthetische waarde
Het omschreven landschap vormt een mooi ensemble van gesloten, goed bewaarde boscomplexen rond het kasteel "Heeshuis", omgeven door een open agrarisch gebied met een nog vrij herkenbare ontginningsstructuur.Het bos met het noordelijke deel van het open landschap wordt hierbij getypeerd door een vrij gave symmetrische en radiale vormgeving ontstaan bij de ontginning van de heide tot bos, waarbij in het open gebied, ondanks de bestemmingswijziging van het bos, deze structuur herkenbaar bleef in de percelering, de drevenpatronen en de aanwezige houtkanten. De structuur is er overzichtelijk en functioneel, in functie van het gebruik en de beleving van het jachtgebied.
In het zuidelijke en oostelijke deel van het open landschap werd de structuur bepaald door de ontginning van de heide in de 20ste eeuw, de vormgeving is deze die ontstond bij de ingebruikname van de heide als agrarisch gebied. De structuur is er minder geordend en is in hoofdzaak nog herkenbaar in het bestaande wegenpatroon, omdat de perceleringstructuur te leiden had onder sterke schaalvergroting. Dit gebied omvat talrijke landschapselementen, waaronder: bosjes, dreven, natte weilanden en vennetjes, die in combinatie met de quasi afwezigheid van verstoringelementen de rust- en belevingswaarde in dit deel van het landschap bepalen.
historische waarde
De benamingen Hees, Houtel, Achtel, Gammel zijn toponiemen die teruggaan tot de middeleeuwen en vandaag nog terug te vinden zijn in het gebied. De benaming Hees en Heeshof is reeds omschreven in de gemeentelijke archieven van rond 1500, het betreft hier op dat moment wel nog woeste gronden.De bestaande vrij gave hoofdstructuur is deze die reeds op de Ferraris-kaart aanwezig is en bepaald wordt door de ontstaansgeschiedenis van het gebied, waarbij de heide werd ingericht als jachtbos voor de heren van Hoogstraten. De ontginning werd hierbij getypeerd door de aanleg van een ster- en radiaalvormig bebost parklandschap, dat ten tijde van Ferraris merkelijk uitgestrekter was dan nu en waarvan het huidige centrale Heesbos dat omgeven wordt door akkers en weilanden als relict bewaard bleef. In deze akkers en weilanden die ontstonden door de omvorming van het vroegere bos, als gevolg van opsplitsingen van het domein, bleef het oorspronkelijke ontginningspatroon uit de 18de eeuw, met dreven, die tot diep in het omringende landschap dringen, grotendeels bewaard. Wel had deze omzetting een vervaging van de structuur tot gevolg, doordat sommige dreven herleid werden tot perceelsgrenzen.
In het centrum van dit historische park treft men als merkwaardig gebouw, het kasteel "Heeshuis" aan, dat gekenmerkt wordt door haar stervormige architectuur, aansluitend op de aanleg van het omliggende park. Het oorspronkelijke gebouw dateert uit 1757, kort na de aanleg van het domein, en werd na de Tweede Wereldoorlog gerestaureerd. Andere noemenswaardige gebouwen in het domein zijn de hoeven behorende tot het vroegere Heesdomein, waaronder de Boonheeshoeve, de hoeve Louisa en een boswachtershuisje van rond het begin van de 20ste eeuw.
Het ontginningspatroon in het meest zuidelijke en oostelijke deel van het gebied wijkt af van de rest van het domein, omdat dit deel van het gebied pas later haar vorm kreeg bij de rechtstreekse ontginning van de heide tot landbouwgebied. Ten tijde van Ferraris bestond dit gebied dan ook uit heide en vennen, met uitzondering van de omgeving van de Kleine Gammel, waar akkers, weilanden en boomgaarden voorkwamen. Het cultuurhistorische ontginningspatroon is dan ook dit ontstaan bij de ontginningen van de heide in de 20ste eeuw. Het is goed bewaard gebleven en wordt gekenmerkt door een nog goed herkenbare wegenstructuur en een iets minder gave percelering ten gevolge van schaalvergroting. De vennen in het gebied zijn deze die men op de Ferrariskaart kan terugvinden.
natuurwetenschappelijke waarde
Het gebied is gelegen op een zwak afgetekende rug in het noorden van de gemeente Rijkevorsel, die zich verder zet in het dekzandenlandschap en zo de scheiding vormt tussen het Aa- of Weerijs-bekken en het Markbekken. De ontwateringcapaciteit in het gebied is vrij beperkt door de afwezigheid van rivieren en door de aanwezigheid van een klei-zandcomplex op geringe diepte, waardoor men in het gebied talrijke venrestanten en natte weilanden aantreft. Deze venrestanten en natte weilanden treft men hoofdzakelijk aan in het zuidelijkste deel van het gebied, waar zij door de combinatie, van een vrij homogeen bodemgebruik en de quasi afwezigheid van verstoringfactoren zoals bewoning, een belangrijk biotoop vormen voor verscheidene diersoorten. Het volledige agrarische gebied kreeg op de biologische waarderingskaart slechts een aanduiding van geringe biologisch waarde.Het "Heesbos" met zijn typerende ontginningsstructuur, bestaande uit een intact drevenpatroon en kavels bebost met zowel loofhout-, naaldhout- als gemengde bossen, alsook enkele exotischer exemplaren, zoals de Sequoia giganteum, kreeg een zeer hoge biologische waardering. Het natuurlijke aspect wordt er bepaald door de aangeplante dreven en bossen, welke door hun gaafheid van dendrologisch belang zijn. Vegetatiekundig is hier de opgaande begroeiing het belangrijkst en in mindere mate de kruidlaag, daar deze eerder beperkt blijft tot de open delen in het bos.
Zowel het "Heesbos" als het agrarische landschap vormen echter belangrijke gebieden voor vogelpopulaties, waarbij het landbouwgebied een kerngebied is voor weidevogels waaronder grutto's en het bebost gebied eerder gekenmerkt wordt door de aanwezigheid van roofvogelsoorten. Het belang van het gebied voor vogels wordt op de biologische waarderingskaart aangeduid door een bijkomende arcering in het noordwesten van het landschap en in het eigenlijke bos, voor het overige gedeelte van het gebied is er geen aanduiding.
Naast het belang voor vogelsoorten dient ook vermelding gemaakt te worden dat het gebied voor andere diersoorten, zoals amfibieën, reeën, vleermuizen, vossen en dergelijke van belang is, doordat het een diversiteit aan biotopen biedt, gaande van natte weilanden en vennen, tot bossen en dreven, waardoor het landschap een ecologisch waardevol geheel is.
sociaal-culturele waarde
De legende zegt dat het landschap zijn ontstaan te danken heeft aan een belofte die de hertog van Hoogstraten, vorst Niklaas-Leopold van Salm-Salm, had moeten afleggen tegen de paus, om toelating te krijgen voor zijn tweede huwelijk op 12 juni 1753, met iemand met wie hij in eerste graad verwant was. Deze belofte zou ingehouden hebben dat hij liefdadigheidswerken zou moeten uitvoeren voor de verkregen gunst, zodat hij tijdens deze periode van armoede bij de bevolking als werkverschaffing het plan opgevat had de heide te laten ontginnen en te bebossen. Het huidige landschap ontstond hierbij als pronk- en jachtbos voor de heren van Hoogstraten. Het gebruikte ontwerp met dreven die tot ver in het omringende landschap doordringen waren hierbij een uitstraling en weerspiegeling van macht en het menselijk kunnen over een grote omgeving.Je kan deze pagina citeren als: Inventaris Onroerend Erfgoed 2026: Domein De Hees met omliggend agrarisch gebied [online], https://id.erfgoed.net/aanduidingsobjecten/4531 (geraadpleegd op ).
Beheerder fiche: Agentschap Onroerend Erfgoed
Contact
Heb je een vraag of opmerking over deze fiche? Meld het ons via het contactformulier.