Georiënteerde kruisbasiliek in Brabantse gotiek, in de volksmond zogenaamde "Bovenkerk", opgetrokken vanaf de 14de eeuw (transept en toren) en uitgebreid in de 15de eeuw (koor en schip), gevolgd door verschillende herstellingen en restauraties in de 17de en 19de eeuw.

Historiek

Het laag transept en de kruisingstoren hebben kenmerken van de sobere Brabantse hooggotiek en klimmen op tot de 14de eeuw. Het koor met kooromgang en zijkapellen dateert uit de 15de eeuw en wordt toegeschreven aan Gillis van den Bossche: het koor is in overgang van hoog- naar laatgotiek opgetrokken in 1417-1449. De bouw van het driebeukige schip in laatgotische stijl startte in 1453.

Na verval van de oostelijke koorpartij onder het Staatse bewind (1576-1584) werd het koor recht afgesloten door bakstenen muren (zie jaartallen 1626 en 1646 van gesinterde baksteen in de zijkoren). Het westportaal werd eind 16de eeuw dichtgemetseld en heropend in 1934.

Na een storm in 1606-1607 werd de toren herbouwd, de spits werd door brand verwoest in 1769 en aanvankelijk afgedekt door een klokvormige bekroning die in 1901 – op zijn beurt - door een naaldspits werd vervangen. De sacristie dateert uit 1785. Het westelijk spitsboogvenster, dat werd gesloten bij de plaatsing van het orgel in 1770, werd hersteld en opnieuw open gemaakt in 1966-1968.

Algemene restauraties vonden plaats onder leiding van P.J. Taeymans vanaf 1878 en in 1974-1978 naar ontwerp van J.L. Stynen.

Beschrijving

Georiënteerde kruisbasiliek opgebouwd uit een vierkante kruisingstoren van Ledische kalkzandsteen, een driebeukig schip van zeven traveeën, een vlak afgesloten transept van twee traveeën en een koor van drie rechte traveeën. Tegen het koor werden lagere zijkapellen en een sacristie gebouwd en ten noordwesten van de kerk een doopkapel, het geheel bevindt zich onder een leien bedaking.

De traveeën worden geritmeerd door versneden steunberen en verder worden de gevel gekenmerkt door doorlopende kordons, steigergaten (schip en toren) en spitsboogvensters met omlopende waterlijst en gotisch maaswerk, onder meer drielob- en visblaasmotief. De gewelven van de middenbeuk en het koor komen neer op markante uitwendige steunberen die door de gewelven van de zijbeuken doorlopend in het interieur als consoles neerkomen op de kapitelen van de zuilen.

De westelijke puntgevel is voorzien van een bekronend kruis, twee rechthoekige deuren onder een blind spitsboogveld, een penant met driekwartzuil en bekronende drielobnis waarin een beeld van de patroonheilige staat(1978, M. Peeters). Het geheel is gevat in een geprofileerde verdiepte spitsboogomlijsting. Hogerop werd een breed meerlichtsvenster met maaswerk ingebracht en een ten zuiden staat een polygonale traptoren. Ten noordwesten staat een aangebouwde doopkapel onder een lessenaarsdak met korfboogdeurtje in geprofileerde omlijsting aan noordzijde.

De vlak afgesloten transeptarmen bevatten in de noordelijke transeptarm een korfboogdeur onder spitsboogveld in een geprofileerde omlijsting met Onze-Lieve-Vrouwebeeld (1880, L. Bartels) en een overluifeld houten kruisbeeld (1854) tegen westgevel.

De vierkante kruisingstoren vertoont spitsboogvormige galmgaten, steigergaten en muurankers en een polygonale traptoren op de noordoostelijke hoek.

De koorpartij is opgericht met toepassing van de gotische vormentaal: omlopende balustrade, schijntriforia met drie- en vierpasmotieven, pinakels, hogels, kruisbloemen, spitsboognisjes en waterspuwers. Aan zuidzijde werd een licht uitspringende oude sacristie met achtzijdig zogenaamd. "zilvertoreke" opgericht, deze vroegere schatkamer wordt bekroond door een open lantaarn en een kegelvormige spits. De 17de-eeuwse verankerde bakstenen oostgevels zijn gebouwd met verwerking van oudere elementen zoals zuilen en hoekblokken van zandsteen, ook sporen van ijzerzandsteen aan de noordzijde. De zijkoren zijn voorzien van dubbele tuitgeveltjes met muurvlechtingen en een korfboogdeurtje in de noordoostelijke travee. Tegen het koor werd in 1785 een rechthoekige sacristie aangebouwd met bakstenen lijstgevels met geprofileerde daklijst onder leien tentdak en betraliede rechthoekige vensters in bandomlijsting.

Interieur

Het deels bepleisterd interieur wordt gekenmerkt door spitsbogen op zuilen met koolbladkapiteel of iconisch kapiteel (koorpartij) met afbeeldingen van Bijbelse figuren zoals Adam en Eva, Mozes, David, Isaac, Abraham en Noë. De kruisribgewelven met bewerkte sleutels en het lager kruisribgewelf van de toren komen neer op bundelpijlers. Het koor is voorzien van een schijntriforium en resten van een 19de-eeuwse polychromie.

Meubilair

Er is een rijke verzameling kunstwerken aanwezig in de kerk waarvan de verschillende objecten niet allemaal kunnen vermeld worden. Voor een meer gedetailleerde inventaris zie: COOLS J. 1997: De Sint-Waldetrudiskerk te Herentals. Gids voor de bezoeker, Herentals.

• Schilderijen:
  • Talrijke schilderijen uit de 16de eeuw tot de eerste helft van de19de eeuw worden zo veel mogelijk thematisch opgesteld: heiligenlevens, legenden en mirakels in de noordelijke kooromgang, taferelen uit het Oude Testament en over de Geboorte in de zuidelijke kooromgang, taferelen uit het leven van Christus in de zuidelijke zijbeuk en Passietaferelen in de noordelijke zijbeuk. Het merendeel van de schilderijen klimt op tot de 17de eeuw, afkomstig uit het atelier van bekende meesters, oude kopieën of anonieme werken. Van de Herentalse schildersdynastie Francken (16de-17de eeuw) zijn er een negental werken waaronder enkele drieluiken.
• Beeldhouwwerk:
  • Uitgebreide verzameling beelden uit de periode 15de-19de eeuw met als blikvanger het Brusselse retabel van Crispinus en Crispianus door Passier Borreman (circa 1520).
• Altaren:
  • Barok Onze-Lieve-Vrouwe-altaar (gemarmerd hout, einde 17de eeuw), altaren van of toegeschreven aan J. Verbuecken (gemarmerd hout, eind 17de eeuw) onder meer Sint-Anna-altaar, Sint-Antoniusaltaar, Sint-Jansaltaar, hoogaltaar van 1778 naar ontwerp van C. Kenis, uitgewerkt door A.J. Vasseur, classicistische altaren onder meer van Heilig Kruis (gemarmerd hout, einde 18de eeuw - eerste helft 19de eeuw) en neogotisch Sint-Jozefsaltaar (tweede helft 19de eeuw).

• Koorgestoelte (1661-1664) door J. Verbuecken en J. Van Tendelo met snijwerk van P. Verbruggen.
• Neogotische communiebanken met balustrades en kolommen (1880) door L. Van Ryswyck.
• Marmeren preekstoel naar ontwerp van R. Lemaire (1950).
• Biechtstoelen uit 1651 door de Herentalse schrijnwerker J. Van Tendelo met beelden uit het atelier van P. Verbruggen, régence-biechtstoel (1756) van J. Verbuecken met beelden van P. Van Dyck.
• Doksaal met orgelfront in rococo en orgel door F.J. en L.F. Verbuecken naar model van A. Van Berckelaer, schrijnwerk van J. Van Hove en beeldhouwwerk door J. Brasseur en W. Mavou. Orgel hersteld door B. Pels-D'Hondt in 1966-1968.
• Romaanse doopvont van Doornikse hardsteen (eerste helft 13de eeuw) met koperen deksel van 1642 door G. Van Opstal.
• Zuidelijke kruisbeuk met muurschildering uit de 15de eeuw.
• Hek van doopkapel uit de 15de eeuw.
• Rococo koorhek (18de eeuw).
• Muurkast met renaissancesnijwerk (eerste helft 16de eeuw).
• Relikwiekast (J. Spoeden, 1685-1686).
• Reliekschrijn van Sint-Waldetrudis (1685-1686).
• In de sacristie: classicistische kasten en lambriseringen van circa 1785.
• Zesarmige 17de-eeuwse luchter in het koor.
• Naamlijsten van Broederschap van Heilige Drievuldigheid (eerste helft 18de eeuw).
• Neogotische lichtkronen (1869-1879) en tabernakel (1869) van L. Van Ryswyck.
• Zuidelijk transept: grafstenen waarvan oudste opklimmen tot de 15de eeuw.
• Glasraam met afbeelding van St.-Antonius-Kluizenaar (1588, gerestaureerd in 1878) in Sint-Antoniuskapel (zuidelijke kooromgang), overige glasramen uit periode 1878-circa 1920.

Bibliografie

De bescherming als monument betreft de kruisbasiliek Sint-Waldetrudis, in Brabantse gotiek, in de volksmond zogenaamde Bovenkerk.