Bilzen

inventaris bouwkundig erfgoed \ geheel \ plaats

Locatie

Provincie Limburg
Gemeente Bilzen
Deelgemeente Bilzen
Straat

Administratieve gegevens

Gebeurtenissen
  • Inventarisatie Bilzen (geografische inventarisatie: 01-01-1996 - 31-12-1996).

Juridische gevolgen

Beknopte karakterisering

Beschrijving

Ook Beukenbilzen genoemd, ter onderscheiding van Eikenbilzen (Eigenbilzen): Bucholtbilsen (1231), Bughoutbilsen (1274), Bucobilsen (1256), Bokebilsen (1295), Bucholtbilsen (1362); vervolgens Blise, Blisia (1333, 1366, 1375).

De aanwezigheid van een Romeinse weg en vondsten uit de prehistorie en de Romeinse periode wijzen op een oude bewoning van de plaats.

De oorsprong van Bilzen hangt waarschijnlijk samen met de stichting van de abdij van Munsterbilzen door Sint-Landrada (circa 705). Vanuit deze abdij worden de kerken van Martenslinde, Genk, Riemst, Waltwilder, Bilzen, Gellik, As en Kleine Spouwen gesticht. Mogelijk was Bilzen een villa (Bilisia) van de Pepiniden-familie, waarvan Munsterbilzen het centrum vormde.

De gunstige ligging aan de Demer, op de grens met de Kempen, geeft ontstaan aan een klein handelscentrum. Bilzen en de helft van Kolmont worden door Lodewijk I van Loon als bruidschat geschonken aan zijn dochter Geertruid bij haar huwelijk met Albert II van Moha, in 1170. Gerard van Loon weigert echter de bevestiging van deze gift aan de zonen van Geertruid; deze graaf verleent verschillende gunsten aan de inwoners van Bilzen. Het is niet duidelijk of hierbij ook het stadsrecht hoorde. Het ontstaan van Bilzen als stad is niet duidelijk, er bleef geen vrijheidscharter bewaard. Midden 13de eeuw was het echter reeds een feit. Ook is het niet zeker of Bilzen in 1180 één van de Loonse vestingen was die, zoals Montenaken en Kolmont, door het Luikse leger werden verwoest.

Volgens Mantelius bezat Bilzen de sterkste burcht van het graafschap; deze wordt circa 1000 gebouwd, waarschijnlijk op de Borreberg.

Bilzen wordt de hoofdplaats van één der vijf ambten van het graafschap Loon, id est het ambt Bilzen, dat een 22-tal dorpen omvat.

In 1386, bij de vrede van Waroux, wordt Luiks recht verleend aan de Loonse steden. Bilzen heeft nu een "Binnenbanck ten luyxschen recht": de stad intra muros valt op juridisch gebied onder het Luiks recht. De rest en een aantal andere dorpen als Eigenbilzen, Gellik, Martenslinde, Rijkhoven, Schoonbeek-Beverst en Waltwilder, blijven onderworpen aan een buitenbank die Loons recht spreekt. Aan het hoofd van het ambt staat de door de prinsbisschop benoemde drossaard, die tevens de buitenbank voorzit. Deze buitenbank van Bilzen was gegroeid uit één van de vijf territoriale Loonse hoven, Eik: het was een beroepshof voor het ambt Bilzen en het district Herk-de-Stad.

De stadsmagistraat is in handen van zes ambachten, die jaarlijks twee burgemeesters kiezen. Samen met de raad van gezworenen en de raadslieden vormen zij het stadsbestuur.

In 1483, tijdens de burgeroorlog tussen prinsbisschop de Horne en de familie de la Marck, wordt Bilzen door de Horne ingenomen en verwoest. De troepen van Maximiliaan van Oostenrijk belegeren de stad en na zware weerstand wordt ze ingenomen; naar verluidt worden 1400 gemeentenaren gedood. Prinsbisschop Erard de la Marck herbouwt de stad in 1506. In 1576 overvalt het Duits garnizoen, door de Spanjaarden uit Maastricht verjaagd, de stad en plundert kerk en pastorie. In 1623-1637 heerst de pest in de stad. In 1636 wordt de stad ingenomen en platgebrand door Jan van Weert en zijn Kroatische troepen. Een tweede pestepidemie breekt uit in 1636 en duurt tot 1637. In 1654 plunderen Lorreinse troepen de stad. Dit gebeurt nogmaals in 1673 door Franse troepen bij het beleg van Maastricht tijdens de oorlog van Lodewijk XIV tegen de Verenigde Provinciën. In 1675 breken de Franse troepen een deel der vestingen af. Bij het verlaten van deze troepen in 1678 brandt een gedeelte van de stad af. Bilzen wordt nogmaals geplunderd in 1692 door Franse dragonders. In 1746 kamperen Franse troepen in de stad tijdens de Oostenrijkse Succesieoorlog; er heerst dysenterie onder de bevolking. In de loop van 1747 kent de stad inkwartieringen en plunderingen door keizerlijke en geallieerde troepen. In 1794 wordt Bilzen bezet door de Franse revolutionaire troepen; in 1795 wordt het hoofdplaats van een gerechtelijk kanton. De plattegrond van de stad ontwikkelt zich volgens een min of meer concentrisch patroon, met als centrum de markt, met Sint-Mauritiuskerk en stadhuis, en als belangrijkste straten: de Brugstraat, de Onze-Lieve-Vrouwstraat met aansluitende Genutstraat, en de Kloosterstraat, die zich aan haar uiteinde splitst in de Ridderstraat en Pypenpoort. De stad was voorzien van een omwalling met een poort aan elk van deze hoofdassen: de Nutspoort of Hasseltsepoort, aan het einde van de Genutstraat, de Brugpoort of Maastrichterpoort, aan de Brugstraat, aan de voet van de Borreberg, en de Pypenpoort of Kempische poort, aan de weg naar Munsterbilzen. De Korenstraat, die thans aansluit bij de Stationlaan liep oorspronkelijk dood op de omwalling; via een kleine, houten brug, de Honsbrug, gaf zij toegang tot de stad aan voetgangers uit Merem en Hoeselt. Belangrijke secundaire straten zijn de Omstraat, de Klokkestraat en de straat van het begijnhof. Deze structuur blijft vrijwel ongewijzigd in het huidige stratenpatroon bewaard. Het verkeer buiten de wal liep via de oude processieweg, die vanuit de Brugstraat langs de wal naar de Hasseltse- of Nutspoort liep; langs hier verliep het doorgaand verkeer tussen Maastricht en Hasselt. Het begijnhof had een kleine poort, die via een voetpad naar de achtergelegen Borreberg leidde. Op deze heuvel bevond zich een Heilige Kruiskapel, die tijdens de Franse bezetting wordt afgebroken.

In 1806 bestaan nog de verschillende stadspoorten en een gedeelte van de aanpalende muren. In 1819 worden de grachten gedempt. De Pypenpoort wordt in 1820 afgebroken, de Nutspoort en de Brugpoort in 1822.

Vanaf 1876 wordt het kerkhof rondom de kerk weggeruimd. In 1890 worden de huizen naast het stadhuis afgebroken om een marktplein te vormen. Van 1894 tot 1895 wordt de rest van het kerkhof genivelleerd ter hoogte van de rest van het marktplein.

Tot in het eerste kwart van de 19de eeuw gebeurt de verbinding met de omliggende steden, Hasselt, Hoeselt/Tongeren, Maastricht, via de kleine wegen doorheen de verschillende dorpen en gehuchten. In 1839 wordt de steenweg Tongeren-Bilzen aangelegd, in 1851 de steenweg Bilzen-Hasselt. In 1856 wordt de spoorlijn Hasselt Maastricht (Aken) aangelegd, die in Bilzen passeert; in 1863 wordt de lijn Hasselt-Bilzen-Tongeren-Luik ingehuldigd, en wordt het station gebouwd. In 1876, aanleg van de steenweg Bilzen-Munsterbilzen. In 1932 wordt Bilzen verbonden met Winterslag door één van de zogenaamde "Koolmijnlijnen".

Vlak bij de stad, aan het einde van de Ridderstraat, bevond zich de vrijheerlijkheid Groote Schueren, dat twee laathoven bezat: Kleine Schuer en Grote Schuer of Motten. De heerlijkheid wordt voor het eerst vermeld in 1294 als bezit van Jan van der Schueren, meyer van Bilzen. Na de familie van Schueren is het goed achtereenvolgens in bezit van de families van Cortenbach, van Bockholtz en de Renesse. Het wordt verkocht in 1925; de puinen waren reeds begin 20ste eeuw verdwenen.

Op kerkelijk gebied is de Sint-Mauritiusparochie een stichting van de abdij van Munsterbilzen, die er het patronaatsrecht en vanaf 1231 het grootste gedeelte van de tienden bezit. Later int de commandeur van Alden Biesen ongeveer een derde van de grote tienden. Tot de 13de eeuw is de titularis van de kerk een kanunnik van Munsterbilzen.

In 1256 wordt in het zuidoostelijke deel van de stad een begijnhof gesticht. Het lag vlak bij de Demer, aan de voet van de Borreberg. De begijnhofkapel was toegewijd aan Onze-Lieve-Vrouw van Zeven Weeën en Sint-Barbara. In 1472 wordt dit begijnhof afgestaan aan de Zusters van de Derde Regel van Sint-Franciscus. Omwille van de ongezonde ligging verhuizen de zusters in 1472 naar de huidige Kloosterstraat, waar zij het klooster van Onze-Lieve-Vrouw ter Engelen stichten. Tot begin 16de eeuw blijft het begijnhof vrijwel verlaten, de kapel wordt bouwvallig. In 1676 komt de heropleving. In 1763 wonen er dertien begijnen, en in 1795 staan er acht huizen, bewoond door tien begijnen. Na de onteigening in de Franse tijd (1800) vervalt de kapel volledig; ze wordt in 1864 aan de gemeente verkocht en ingericht als slachthuis. De begijnhofhuizen verdwenen in de loop der tijd.

Bij het begijnhof hoorde een gasthuis. In 1880 wordt een hospitaal gebouwd, bediend door de Zusters van Barmhartigheid van Ronse.

De zusters, die het klooster van Onze-Lieve-Vrouw ter Engelen stichten, waren afkomstig van Sint-Catharinadal te Hasselt en behoorden tot de franciscanessen van de Derde Orde. Hun vestiging in 1472 op het begijnhof bestaat uit één of meerdere vakwerkgebouwen. Deze gebouwen worden in 1474 door een onweer verwoest. De zusters vragen toelating tot vestiging op een andere plaats; dit gebeurt zoals vermeld in de huidige Kloosterstraat. In 1477 wordt de timmer van de oude gebouwen hier heropgericht. In 1483 wordt het klooster verwoest in de grote brand; het wordt heropgebouwd. Het wordt opnieuw door brand verwoest bij de plundering van de stad door Jan van Weert en zijn Kroatische troepen, in 1636. De goederen worden in 1797 onteigend en verkocht, de kerk wordt afgebroken. De overige gebouwen worden ingericht als privé-woningen. In 1837 kopen de kanunnikessen van het Heilige Graf de woning die de resten bevat van het voormalige klooster en beginnen er een pensionaat.

Het grondgebied ondergaat een aantal wijzigingen: in 1870 worden de gehuchten Rijkhoven, Reek en Bosselaer afgescheiden om de gemeente Rijkhoven te vormen, in 1878 worden de gehuchten Schoonbeek, Laar en Holt bij Beverst gevoegd.

Naast zijn functie als klein, regionaal handelscentrum blijft Bilzen tot de 20ste eeuw een landelijke gemeente zonder industrie. Ongeveer de helft van de actieve bevolking vindt thans werk buiten de gemeente.

Oppervlakte: 1.509 hectare. Aantal inwoners (197O): 7.225.

  • Te Bilsen tijdens de Fransche omwenteling, in Limburg, 13, 1931, p. 113-116.
  • Liège et ses Bonnes Villes, Liège, 1980, p. 16-17.
  • De Sint-Mauritiuskerk te Bilzen, 1993.
  • BAERTEN J., Over het ontstaan van de stad Bilzen, in Limburg, 42, 1963, p. 246-250.
  • BAUWENS-LESENNE M., Bibliografisch repertorium van de oudheidkundige vondsten in Limburg, behoudens Tongeren-Koninksem (vanaf de vroegste tijden tot de Noormannen), Brussel, 1968, p. 20-23.
  • CEYSSENS J., L'Ordre du St-Sépulcre, in Leodium, 16, 1923, pa. 62-76.
  • CLAES L., Bilzen, Beverst en Munsterbilzen, Hasselt, 1982.
  • CUVELIER J., Geschiedkundige schets der stad Bilsen, Bilzen, 1891.
  • CUVELIER J. - C. HUYSMANS, Toponymische studie over de oude en nieuwere plaatsnamen der gemeente Bilzen, Gent, 1897.
  • CUVELIER J., L'histoire d'une ville dans ses sceaux, in Bulletin de la Section scientifique et littéraire de la Société des Mélophiles de Hasselt, 37, 1901, p. 11-57.
  • DARIS J., L'order du St-Sépulcre au diocèse de Liège, in Publications de la Société historique et archéologique dans le Limbourg, 6, p. 291-382.
  • DOORSLAER B. VAN, ed. Spoorwegen in Limburg. (Provincie Limburg, Dienst voor Industrieel Erfgoed), Hasselt, 1991, p. 40, 42-45.
  • DRIESEN F., Notice historique sur la bonne ville de Bilzen, in Jaarboek van het Limburgsch Geschied- en Oudheidkundig Genootschap, 2, 1855, p. 233-251.
  • DUSAR A., Limburgs kunstbezit. Van prehistorie tot classicisme, Hasselt, 1970, p. 3O, 32, 144, 164, 170, 171, 183, 184, 264, 278, 279.
  • FRERE J., Kerktoren, stadhuis en fontein, in Maandelijks bulletijn der vereeniging tot behoud van natuur- en stedeschoon, 15, 1936, p. 185-187.
  • FRERE M. - H. BAILLIEN, De gerechtelijke instellingen in Haspengouw, in Limburgs Haspengouw, Hasselt, 1951, pagina 161.
  • F[RANQUINET] G.D., Bankzegel van Buiten-Bilsen, in De Maasgouw, 2, 1880, p. 279.
  • HABETS J., De leenen van Valkenburg, in Publications de la Société historique et archéologique dans le Limbourg, 21, 1884, p. 152-440.
  • HABETS, A., Het klooster van het H. Graf te Bilsen. Met eene Geschiedkundige Schets van de Orde van het H. Graf, Hasselt, 1909.
  • HEMELRIJCK, M. VAN, De Vlaamse Krijgsbouwkunde, Tielt, 1950, p. 294-295.
  • HOUTMAN E., Kaarten en plattegronden betreffende de provincie Limburg, bewaard in Parijse verzamelingen, Brussel, 1977.
  • HUYSMANS K. Uit Bilsen's verleden, Brugge, 1921.
  • LEONARD, E., De prijsvraag voor den stedebouwkundige aanleg van Bilzen, in Bouwkunst en wederopbouw, 2, 1942, p. 142-156.
  • LEYNEN, J., De banklok van Bilzen, 1648, in Limburg, 19, 1937, p. 73-75.
  • LSB-Groep, Gemeente Bilzen. Stedebouwkundige struktuurplanstudie, Inventarisatie, Genk, 1980, p. 7-11.
  • MAURISSEN F., Het wapen van Bilzen, in Bilisium, 2, 1976, p. 167-169.
  • MERCKEN L., Bilzen in oude prentkaarten, Zaltbommel, 1972.
  • PAQUAY J., La charte d'érection du béguinage de Bilsen par Henri de Gueldre, 1256, in Leodium, 1, 1902, p. 45-48, 56.
  • PAQUAY J., Les paroisses de l'ancien concile de Tongres y compris les conciles de Hoeselt et Villers-l'Evêque démembrés du même concile, in Bulletin de la Société d'Art et d'Histoire du Diocèse de Liège, 18, 1909, p. 43, 181-195.
  • PAQUAY J., Kroniek der stad Bilsen uit de 15de eeuw, in Jaarboek van het Limburgsch Geschied- en Oudheidkundig Genootschap, 33, 1915, p. 17-44.
  • PAQUAY J., Bilsen voorheen; geschiedkundige schets, Bilzen, 1924.
  • PAQUAY J., De hoeven der kerkelijke instellingen in Limburg, in Verzamelde Opstellen uitgegeven door den Geschied- en Oudheidkundige Studiekring te Hasselt, 4, 1928, p. 130, 136, 137, 138.
  • PAQUAY J., Les ventes des abbayes limbourgoises, in Jaarboek van het Limburgsch Geschied- en Oudheidkundig Genootschap, 42, 1928, p. 25-52.
  • PAQUAY J., Limburgse heerlijkheden: de heerlijkheden Schoonbeek en Croenendaal bij Bilsen, in Verzamelde Opstellen, uitgegeven door den Geschied- en Oudheidkundige Studiekring te Hasselt, 6, 1930.
  • PAQUAY J., Bilzen en Oude Biezen, in De Toerist, 11, 1932, p. 272-274.
  • PAQUAY J., Het leen Schueren bij Bilzen, in Limburg, 17, 1935, p. 42-45.
  • PUTERS A., Documents d'architecture mosane, Volume I, [Luik], [1943].
  • P[AQUAY], A., Het oude zusterenklooster van de derde regel te Bilsen, in L'ancien Pays de Looz, 1, 1897, p. 39.
  • REMANS G., Andere Geestelijke Instellingen, in Limburgs Haspengouw, Hasselt, 1951, pagina's 123, 127.
  • SCHAEPKENS A., Bilzen et ses environs, in Annales de l'Académie royale d'Archéologie de Belgique, 8, 1851, p. 239-247.
  • SIMENON G., Visitationes archidiaconales archidiaconatus Hasbaniae in dioecesi leodiensi ab anno 1613 ad annum 1763, Liège, 1939, p. 70-76.
  • SIMOENS J., Bilzen, 1966.

Bron: Schlusmans F. 1996: Inventaris van het cultuurbezit in België, Architectuur, Provincie Limburg, Arrondissement Tongeren, Kantons Bilzen - Maasmechelen, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen 14N3, Brussel - Turnhout.

Auteurs: Schlusmans, Frieda

Datum tekst: 1996

Relaties

maakt deel uit van Bilzen

Bilzen (Limburg)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Acacialaan

Acacialaan (Bilzen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Akkerstraat

Akkerstraat (Bilzen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Begijnhof

Begijnhof (Bilzen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Bivelenweg

Bivelenweg (Bilzen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Boswinningstraat

Boswinningstraat (Bilzen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Brugstraat

Brugstraat (Bilzen)

omvat Burgerhuis van 1908

Korenstraat 17, Bilzen (Limburg)

omvat Dekenij met oranjerie

Kloosterstraat 7, Bilzen (Limburg)

omvat Eclectisch winkelhuis

Korenstraat 5, Bilzen (Limburg)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Genutstraat

Genutstraat (Bilzen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Haakstraat

Haakstraat (Bilzen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Hasseltsestraat

Hasseltsestraat (Bilzen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Heesveld

Heesveld (Bilzen)

omvat Historische stadskern van Bilzen

Bilzen (Bilzen)

omvat Hospitaal De Wandeling

Hospitaalstraat 15A, Bilzen (Limburg)

omvat Kapel, nadien tuinprieel

Demerlaan zonder nummer, Bilzen (Limburg)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Klokkestraat

Klokkestraat (Bilzen)

omvat Klooster en school van het Heilig Graf

Kloosterstraat 9, Bilzen (Limburg)

omvat Kloostermuur

Kloosterwal zonder nummer, Jazz Bilzenplein zonder nummer, Bilzen (Limburg)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Leten

Leten (Bilzen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Markt

Markt (Bilzen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Meershoven

Meershoven (Bilzen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Merem

Merem (Bilzen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Omstraat

Omstraat (Bilzen)

omvat Parochiekerk Heilig Hart

Pater Damiaanstraat 23A-B, Bilzen (Limburg)

omvat Parochiekerk Sint-Jozef

Eik zonder nummer, Bilzen (Limburg)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Rooi

Rooi (Bilzen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Spurk

Spurk (Bilzen)

omvat Stadswoning

Kloosterstraat 41-45, Bilzen (Limburg)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Stationlaan

Stationlaan (Bilzen)

omvat Watermolen Bilsermolen

Kattebroekstraat 11, Bilzen (Limburg)

omvat Watermolen Broekemmolen

Broekem 49, Bilzen (Limburg)

omvat Watermolen Renfortmolen

Rentfortstraat 6, Bilzen (Limburg)

omvat Winkelhuizen

Korenstraat 7-9, Bilzen (Limburg)

omvat Winkelpand

Onze Lieve Vrouwstraat 26, Bilzen (Limburg)

omvat Winkelpand met pui

Korenstraat 2, Bilzen (Limburg)

omvat Winkelpui

Korenstraat 24, Bilzen (Limburg)

omvat Winkelpui

Korenstraat 22, Bilzen (Limburg)

Logo Onroerend Erfgoed

Deze site is een realisatie van Onroerend Erfgoed, een agentschap van de Vlaamse Overheid dat onroerend erfgoed in Vlaanderen inventariseert, onderzoekt, beschermt, beheert en de ontsluiting ervan stimuleert.