Bornem

inventaris bouwkundig erfgoed \ geheel \ plaats

Locatie

Provincie Antwerpen
Gemeente Bornem
Deelgemeente Bornem
Straat
Locatie Bornem (Bornem)

Administratieve gegevens

Gebeurtenissen
  • Inventarisatie Bornem (geografische inventarisatie: 01-01-1995 - 31-12-1995).

Juridische gevolgen

Beknopte karakterisering

Beschrijving

Landbouw- en woongemeente, met min of meer verstedelijkte woonkern, tevens grootste gemeente van Klein-Brabant. Ten noorden begrensd door de Schelde, ten noordoosten grenzend aan Hingene, ten zuidoosten aan Puurs, ten zuiden aan Sint-Amands, ten zuidwesten aan Mariekerke en ten westen aan Weert. Het gehucht Branst in het zuidwesten heeft een eigen woonkern en parochiekerk. Oppervlakte: 2.382 hectare 57 are. Inwoners: 12.438 (1/1/1994).

De oudste voorwerpen van menselijke makelij te Bornem zijn twee schrapers behorend tot het Mousterrientype van ± 35.000 voor Christus, gevonden in het Breeven. Meerdere vondsten onder meer nabij het Sas in 1781, bij de heropbouw van het kasteel van Marnix van Sint-Aldegonde in 1888 en bij graafwerken vóór het Landhuis in 1936-1937, bewijzen dat Bornem reeds bewoond was ten tijde van de Romeinen. Door de nabijheid van de Schelde en het daaraan verbonden overstromingsgevaar, was het oudst bewoonde gedeelte wellicht het hoger gelegen koutergebied, met name Luipegem-kouter, Bornem-kouter en Hingene-kouter tussen Bornem en Hingene; sedert 4de- en 5de eeuw ontstonden hier Frankische nederzettingen. Naast het koutergebied waren er de lager gelegen moeren, donken en broeken, eigen aan een rivierengebied.

Het plaatselijke landschap onderging reeds wijzigingen vanaf de 11de en 12de eeuw door indijkingswerken om nieuwe cultuurgronden te verwerven.

De middeleeuwse geschiedenis is vrij duister: vermoedelijk maakte Bornem aanvankelijk deel uit van de uitgestrekte bezittingen der familie Berthout; om hun toenemende macht te beperken wezen de Duitse keizers het gebied mogelijk toe aan de prins-bisschoppen van Luik; hoe dan ook, Bornem groeide uit tot een allodiaal goed met onafhankelijk rechtsgezag en speciale privileges (zie charter van 1139); de kasteleinen van Gent werden heren van het Land van Bornem en bleven tot 1250 erfelijke leenheren; in 1250 verkocht aan de graven van Vlaanderen, die het in bezit hielden tot het einde van het ancien régime.

Het belang van de nederzetting in deze periode onder meer aangetoond door het bestaan van een priorij van reguliere kanunniken volgens een oorkonde van circa 1100 wordt door enkele historici vooral verklaard door de aanwezigheid van een rechtstreekse verbinding met een aanlegplaats op de Schelde en de bevoorrechte positie van Bornem als eindpunt van het hinterland-wegennet. Tot in de 13de eeuw was Bornem ten noordwesten immers begrensd door de Schelde; ter plaatse van het huidige kasteel van Marnix van Sint-Aldegonde zou een verdedigings- of uitkijktoren hebben gestaan om al het verkeer op de Schelde te controleren; tengevolge van zware overstromingen heeft de Scheldeloop zich in de 13de eeuw (circa 1240) verlegd en de huidige gemeente Weert, een grondgebied dat voordien bij Temse behoorde, kwam op de rechter oever te liggen en werd ten oosten begrensd door de oude Schelde-arm, afgedamd in 1320. Het strategische belang van Bornem verdween samen met de aanlegplaats.

Na onder het beheer te zijn geweest van verschillende families, werd het Land van Bornem in 1586 verkocht aan Pedro Coloma, wiens naam onverbrekelijk verbonden zal blijven met de poging om Bornem opnieuw tot bloei te brengen. Zo zal hij door de aanleg van een sas in 1592 opnieuw zorgen voor een bevaarbare verbinding tussen de Schelde en de Oude Schelde. In 1658 door Filips II tot graafschap verheven. Tijdens de Franse Revolutie maakte Bornem deel uit van het Departement der beide Nethen en naderhand van het arrondissement Mechelen.

Belangrijk voor het vrij geïsoleerde, landelijke Bornem was de opkomst van het mandenvlechten vanaf midden 19de eeuw. De ontsluiting van het gebied kwam tot stand door de aanleg van de spoorlijn Mechelen - Sint-Niklaas, (aanbesteed in 1868, in gebruik vanaf 1870) en de brug van Temse, tot de Tweede Wereldoorlog een draaiende spoorbrug met gaanpad, ter vervanging van een eeuwenoude veerdienst; de brug van 365 m werd vernield in de Eerste en Tweede Wereldoorlog, maar opnieuw ingehuldigd als spoor- en wegbrug in 1955, nadat de Rijksweg Breendonk - Temse was aangelegd; ze werd gedeeltelijk gebouwd op de oude pijlers die hiervoor werden verzwaard. Ze leunt stilistisch aan bij de functionele noodbruggen van het Bailey-type, in 1940 ontworpen voor militaire doeleinden door de Engelsman D.C. Bailey.

Ten gevolge van de achteruitgang van de mandenmakerij in de jaren 1950 en de daaruit voortvloeiende werkloosheid, werd aan de Rijksweg Temse - Breendonk een industriepark van 260 hectare aangelegd ter bevordering van de economische groei. Slechts een kleine kern van wissenbewerkers bleef bestaan. De landbouw, die sedert begin 20ste eeuw geleidelijk voor een deel was overgeschakeld naar tuinbouw, bleef evenwel de belangrijkste bedrijvigheid, voornamelijk gespecialiseerd in groenten, onder meer asperges en bloemkool.

Karakteristiek voor de gemeente is het min of meer verstedelijkte centrum, ten noordoosten begrensd door de spoorlijn Mechelen - Sint-Niklaas en verder ten noordoosten de Rijksweg. Tussen genoemde spoorlijn en rijksweg: inplanting van recente wijken met onder meer sociale woningbouw, ten behoeve van de werknemers van de K.M.O.-zone, die gelegen is in het oostelijk deel.

Vanuit het centrum, met name het Kardinaal Cardijnplein, vertrekken uitvalswegen richting Temse en richting station; de Boomstraat eveneens van hieruit vertrekkend vormt de aanzet van de uitvalswegen naar Sint-Amands, Oppuurs en Puurs. Deze uitvalswegen en hun verbindingen worden gekenmerkt door een heterogene lintbebouwing uit 19de en 20ste eeuw, verder van het centrum overgaand in vrijstaande bebouwing. Een gedeelte van het centrum, gelegen ten zuiden en ten zuidoosten van het Kardinaal Cardijnplein, werd bij besluit van de Vlaamse Executieve van 30/3/1983 erkend als herwaarderingsgebied. Recente wijken (tweede helft 20ste eeuw) bevinden zich onder meer ten oosten van het station op de "Tijpel", onder meer de insectenstraten (vierde kwart 20ste eeuw), en op de "Grootheide", ten zuidwesten van het centrum, onder meer de zogenaamde Bloemekenswijk. Het oosten van de gemeente wordt ingenomen door een K.M.O.-zone, opgericht bij Koninklijk Besluit van 2/1/1961, terwijl het zuidelijk deel wordt gekenmerkt door een landelijk uitzicht met verspreide resten van landelijke bebouwing, opklimmend tot de 17de eeuw; onder meer de "Schoothoeve", 't Hoogste nummer 36.

Door de ligging in een rivierengebied, heeft Bornem in de loop der tijden vaak te lijden gehad van wateroverlast en overstromingen; getuigen hiervan zijn de nog talrijk aanwezige wielen onder meer het Kragewiel (1552) in het noordoosten.

Open en groene ruimten nemen in de gemeente een belangrijke plaats in. In het noordwesten bevindt zich de "Donk", een zandige verhevenheid die boven de omringende poldergronden uitsteekt, met het kasteeldomein van Marnix van Sint-Aldegonde, waarvan de droge delen voornamelijk ingenomen worden door weiland, akkers en tuinbouwgronden, de natte delen zijn beplant met populieren; aansluitend ten westen het zogenaamde Graafschap, een moerassig gebied doorsneden door dreven en kanalen. Ten zuiden van het centrum bevindt zich het zogenaamde Breeven, een natuurreservaat van 33 hectare, bestaande uit een beemdlandschap; een vijver, ontstaan door uitturving in de 14de eeuw, vormt de scheiding met het gelijknamige sport- en recreatiegebied; deze in oorsprong moerassige gronden werden in 1840 drooggelegd door Graaf Louis de Marnix.

  • Kadaster Antwerpen, Mutatieregisters Bornem, schetsen 1871/10 (spoorlijn Mechelen-Terneuzen).
  • Atlas des communications vicinales de la commune de Bornhem. Arrondissement administratif de Malines. Province d'Anvers, Brussel, 1844.
  • BEST E., Bornhem, sa châtellanie, son château, ses seigneurs; notice historique, in Annalen van den oudheidkundige kring van het Land van Waas, VI, 1877, p. 300-395.
  • MAEREVOET J., Met Lupo van de Bron naar Bornem, Beveren, 1990.
  • MOEYERSOMS F., Klein-Brabant mariaal oord, Heist-op-den-Berg, 1992. Profiel van Klein-Brabant, Antwerpen, 1981.
  • ROCHTUS L., Bornem in oude prentkaarten, Zaltbommel, 1976.
  • S.N., Klein-Brabant een eeuw kontrast, foto's van nu en toen, in Vereniging voor Heemkunde in Klein-Brabant vzw, Jaarboek XXV-XXVI, Puurs, 1990-1991.
  • S.N., Klein-Brabant in oude prenten, in Vereniging voor Heemkunde in Klein-Brabant vzw, Jaarboek 1972-1973, Puurs.
  • VAN ROOSBROECK J.J., Bornem 1900, Wespelaar, 1988.
  • VERBESSELT J., Het parochiewezen in Brabant tot het einde van de 13e eeuw. Deel VIII. Tussen Zenne, Schelde en Rupel, Pittem, 1968, p. 119-200.

Bron: De Sadeleer S., Kennes H., Plomteux G. & Steyaert R. 1995: Inventaris van het cultuurbezit in België, Architectuur, Provincie Antwerpen, Arrondissement Mechelen, Kanton Puurs, Klein Brabant, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen 13N3, Brussel - Turnhout.

Auteurs: Kennes, Hilde

Datum tekst: 1995

Relaties

maakt deel uit van Bornem

Bornem (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat 't Hoogste

't Hoogste (Bornem)

omvat Afsluitingshaag van haagbeuk bij kapelhof

Platte Heegtestraat 15 (Bornem)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Albertstraat

Albertstraat (Bornem)

omvat Arbeiderswoningen

Kapelstraat 43, 51-53, Bornem (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Barelstraat

Barelstraat (Bornem)

omvat Beuken afsluitingshaag bij kapelhof

Brandheide zn (Bornem)

omvat Beukendreef bij Kasteeldomein Marnix van Sint-Aldegonde

Kasteelstraat zonder nummer (Bornem)

omvat Beukenhaag bij hoogstamboomgaard

Brandheide 38 (Bornem)

omvat Bomenrij van opgaande platanen

Boterbloemenlaan zn (Bornem)

omvat Bomenrij van zomereik bij Kasteeldomein Marnix van Sint-Aldegonde

Kasteelstraat zonder nummer (Bornem)

omvat Boomstraat

Boomstraat (Bornem)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Boskant

Boskant (Bornem)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Branst

Bornem (Bornem)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Broekstraat

Broekstraat (Bornem)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Buitenland

Bornem (Bornem)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Dageraadplaats

Dageraadplaats (Bornem)

omvat Dorpswoning

Prins Albertlaan 100, Bornem (Antwerpen)

omvat Dorpswoning

Driesstraat 11, Bornem (Antwerpen)

omvat Drie sequoia's bij Kasteeldomein Marnix van Sint-Aldegonde

Kasteelstraat zonder nummer (Bornem)

omvat Duitse bunker

Platte Heegtestraat zonder nummer, Bornem (Antwerpen)

omvat Duitse bunker

Platte Heegtestraat zonder nummer, Bornem (Antwerpen)

omvat Duitse bunker

Platte Heegtestraat zonder nummer, Bornem (Antwerpen)

omvat Duitse bunkerlinie Südabschnitt

Bornem (Bornem), Liezele, Puurs, Ruisbroek (Puurs-Sint-Amands), Blaasveld, Willebroek (Willebroek)

omvat Duitse geschutsbunker

Eggestraat zonder nummer, Bornem (Antwerpen)

omvat Duitse mitrailleurspost

Platte Heegtestraat zonder nummer, Bornem (Antwerpen)

omvat Duitse mitrailleurspost

Grootheide zonder nummer, Bornem (Antwerpen)

omvat Duitse observatiepost

Barelveldweg 37, Bornem (Antwerpen)

omvat Duitse observatiepost

Platte Heegtestraat zonder nummer, Bornem (Antwerpen)

omvat Duitse observatiepost

Bareldreef 3, Bornem (Antwerpen)

omvat Eikendreef bij Kasteeldomein Marnix van Sint-Aldegonde

Kasteelstraat zonder nummer (Bornem)

omvat Eikendreef bij Kasteeldomein Marnix van Sint-Aldegonde

Kasteelstraat zonder nummer (Bornem)

omvat Gemengde dreef bij Kasteeldomein Marnix van Sint-Aldegonde

Kasteelstraat zonder nummer (Bornem)

omvat Gemengde dreef met opgaande bomen

Branstsedreef zonder nummer (Bornem)

omvat Gemengde houtkant

Heuvelstraat zonder nummer (Bornem)

omvat Hakhoutstoof van zomereik

Heuvelstraat zonder nummer (Bornem)

omvat Hakhoutstoof van zomereik als hoekboom

Heuvelstraat (Bornem)

omvat Hakhoutstoven van zomereik

Bornem (Bornem)

omvat Herenhuis

Kapelstraat 2, Bornem (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Hingenesteenweg

Hingenesteenweg (Bornem)

omvat Hoekhuis

Driesstraat 1, Bornem (Antwerpen)

omvat Hoeve

Priesterveld 4, Bornem (Antwerpen)

omvat Hoogstamboomgaard

Brandheide 38 (Bornem)

omvat Hoogstamboomgaard

Rijksweg zn (Bornem)

omvat Hoogstamboomgaard langs Scheldedijk

Benedenstraat zn (Bornem)

omvat Jonge lindendreef

Barelstraat zn, Kluisstraat zn (Bornem)

omvat Kapel Onze-Lieve-Vrouw Onbevlekt Ontvangen

Platte Heegtestraat zonder nummer, Bornem (Antwerpen)

omvat Kapel Onze-Lieve-Vrouw Onbevlekte Ontvangenis

Brandheide zonder nummer, Bornem (Antwerpen)

omvat Kardinaal Cardijnplein

Boomstraat, Kapelstraat, Kardinaal Cardijnplein (Bornem)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Kasteelstraat

Kasteelstraat (Bornem)

omvat Kattestraat

Kattestraat (Bornem)

omvat Kloosterstraat

Kloosterstraat (Bornem)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Kluisstraat

Kluisstraat (Bornem)

omvat Knoteikenrij langs Koningsbeek

Puursesteenweg zn (Bornem)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Kruisberg

Kruisberg (Bornem)

omvat Lijnaanplanting met okkernoot

Briel zonder nummer (Bornem)

omvat Luipegem (Bornem)

Luipegem (Bornem)

omvat Meidoornhaag als veekering

Heuvelstraat zonder nummer (Bornem)

omvat Middel- en hakhout in Nonnenbos

Nonnenbos zn (Bornem)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Molenveldweg

Molenveldweg (Bornem)

omvat Mouterij

Driesstraat 19, Bornem (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Mouterijstraat

Mouterijstraat (Bornem)

omvat Neogotische kapel

Kapelstraat 28, Bornem (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Nieuwe Kouterstraat

Nieuwe Kouterstraat (Bornem)

omvat Opgaande acacia als hoekboom

Nonnenbos zonder nummer (Bornem)

omvat Opgaande es als hoekboom

Benedenstraat 22 (Bornem)

omvat Opgaande zomereik als hoekboom

Rijksweg zn (Bornem)

omvat Opgaande zomereik als hoekboom

Rijksweg zn (Bornem)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Oppuursesteenweg

Oppuursesteenweg (Bornem)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Puursesteenweg

Puursesteenweg (Bornem)

omvat Reeks dorpswoningen van 1936

Lindestraat 94-98, Bornem (Antwerpen)

omvat Rijkenhoek

Rijkenhoek (Bornem)

omvat Rijshoutaanplanting

Beerdonkstraat zonder nummer (Bornem)

omvat Rijshoutaanplanting

Beerdonkstraat zonder nummer (Bornem)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Roddam

Roddam (Bornem)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Sas

Sas (Bornem)

omvat Schoothoeve

't Hoogste 14B-C, Bornem (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Sint-Amandsesteenweg

Sint-Amandsesteenweg (Bornem)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Stationsplein

Stationsplein (Bornem)

omvat Stationsstraat

Stationsstraat (Bornem)

omvat Tamme kastanjedreef bij Kasteeldomein Marnix van Sint-Aldegonde

Kasteelstraat zonder nummer (Bornem)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Temsesteenweg

Temsesteenweg (Bornem)

omvat Tuinpaviljoen

Absveldstraat 16, Bornem (Antwerpen)

omvat Twee kapellindes

Platte Heegtestraat 15 (Bornem)

omvat Twee sequoia's bij Kasteeldomein Marnix van Sint-Aldegonde

Kasteelstraat zonder nummer (Bornem)

omvat Wegbeplanting van opgaande linden

Bovenstraat zn (Bornem)

Logo Onroerend Erfgoed

Deze site is een realisatie van Onroerend Erfgoed, een agentschap van de Vlaamse Overheid dat onroerend erfgoed in Vlaanderen inventariseert, onderzoekt, beschermt, beheert en de ontsluiting ervan stimuleert.