Merksem

inventaris bouwkundig erfgoed \ geheel \ plaats

Locatie

Provincie Antwerpen
Gemeente Antwerpen
Deelgemeente Merksem
Straat
Locatie Merksem (Antwerpen)

Administratieve gegevens

Gebeurtenissen
  • Inventarisatie Antwerpen (geografische inventarisatie: 01-01-1976 - 31-12-1992).

Juridische gevolgen

Beknopte karakterisering

Beschrijving

Sterk geïndustrialiseerd en dicht bebouwd district (828 hectare en 40.8067 inwoners in 1991) van Antwerpen gelegen aan het Albertkanaal met ten noorden Ekeren, ten oosten Schoten, ten zuiden Deurne en ten westen Antwerpen; vertrekpunt van de drukke transitobaan van Antwerpen naar Breda. In de Middeleeuwen landbouwgebied met van west naar oost poldergrond, wei- en zaailand en heide; in het noorden begrensd door de Laarse Beek, in het zuiden door de Kleine Schijn. In het westelijk deel lagen verscheidene polderdijken onder meer de Dam, de Ferdinandusdijk (in het tweede kwart van de 17de eeuw aangelegd van Merksem naar Oosterweel), de Schoordijk en de Vosdijk. Het noordoostelijk deel van het grondgebied was tot einde 17de eeuw een natuurbos. Aanvankelijk was Merksem-Dambrugge -laatst genoemde in 1874 bij Antwerpen gevoegd- op geestelijk en wereldlijk vlak afhankelijk van Schoten. Merksem werd een zelfstandige parochie van het bisdom Kamerijk tussen 1161 en 1216, het patronaat van de kerk ging in 1268 over van de heren van Schoten op het Onze-Lieve-Vrouwekapittel van Antwerpen. Het noordelijk deel van de gemeente was tot 1802 afhankelijk van de kerk van Deurne (zie benaming Deurne-eigen). Op wereldlijk vlak werd het gebied in 1561 een afzonderlijke heerlijkheid in handen van Antoon Van Stralen en zijn erfgenamen (tot 1641), nadien in het bezit van de families Van Parijs (1641-1700), Hoybergen (1700-1726), Van Heyst (1726-1729) en Geelhand (1729-1795). Onder het Frans bewind kwam Merksem met Dambrugge onder Ekeren, tijdens de Tweede Wereldoorlog behoorde het huidige district een eerste maal tot Groot-Antwerpen. Het grondgebied van het hedendaagse Merksem werd, grotendeels omwille van zijn ligging nabij Antwerpen, meermaals getroffen door verwoesting en/of plundering: in 1542 werd het platgebrand door de benden van Maarten van Rossem; in 1584 "geraseerd" bij het beleg van Antwerpen; in 1632-1639 getroffen door watersnood na het doorsteken van de Schelde- en Cauwensteindijk; in 1674, 1683-1684, 1702-1703 geplunderd en in 1814 vernield bij gevechten tussen Franse en Engelse troepen; zwaar beschadigd tenslotte door V-bommen in 1944-1945.

Circa 1870 was Merksem nog een uitgesproken landelijk dorp met een kern rond de kerk en een tweede kern te Dambrugge; verder bebouwing aan de Bredabaan met onaanzienlijke gehuchten, verspreide hoeven en een tiental hoven, laatst genoemde meestal ontstaan in de 16de of 17de eeuw en, met uitzondering van Bouckenborgh en het Hof van Merksem, gelegen in het poldergebied ten westen van de Bredabaan. Door het graven van het Schelde-Maaskanaal/Kempische vaart (1859-1863), waarvan het traject op Merksems grondgebied later geïntegreerd werd in het Albertkanaal (1933-1935) werd Merksem een inlandse bijhaven. Op de gronden van het oude Hof van Merksem werden door de "Société Anonyme des Etablissements Industriels et Commerciaux de Merxem" dokken gegraven, een eerste in 1874 en een tweede in 1876; dit was de aanzet tot de verregaande industrialisering van de gemeente. Beide dokken werden in 1898 overgenomen door de gemeente die de nijverheid stimuleerde onder meer door de aanleg van nieuwe straten. In het zuiden van de gemeente ontstond zo een nieuw nijverheidskwartier met bedrijven uit de voedings-, veevoeder- en tabaksindustie, alsook uit de chemische en metaalverwerkende sector. Parallel met de groei van de nijverheid, extra gestimuleerd door de gemakkelijk bereikbare N.-havenuitbreiding van Antwerpen, en de hiermee gepaard gaande bevolkingsaangroei werd het grondgebied verkaveld en volledig volgebouwd (eerste helft van de 20ste eeuw), de landbouwontginningen verdwenen. In het centrum werden een park (naar ontwerp van V. De Bosschere en ir. A. Mennes), een gemeentelijk sportveld (1924) en een begraafplaats aangelegd op gronden van het oude Hof van Roosendaal; in het zuiden, op de grens met Antwerpen verrees het Sportpaleis, 1932, naar ontwerp van A. Herent.

Thans dicht bebouwd district met lintbebouwing; in het noorden en het westen begrensd door de autosnelweg, in het zuiden door het Albertkanaal; in het oosten sluit de bebouwing aan bij die van Schoten. Zuidelijk deel met industriegebied en eenvoudige arbeiderswoningen van één à twee bouwlagen (eerste helft van de 20ste eeuw). Voorts overwegend enkelhuizen van twee, drie of vier bouwlagen (eerste helft van de 20ste eeuw) en meer recente meer- en ééngezinswoningen. In het noorden sociale woningbouw zogenaamd "Nieuwe tuinwijk" waarvan de eerste huizen in 1921 gebouwd werden in de Laaglandlaan, de Volkstuinlei en aan het Kastanje- en het Lindeboomplein. In het westen recente woonwijken uit het derde kwart van de 20ste eeuw. Op Zwaantjesvelden (ten noorden): ziekenhuis Jan Palfijn (1974-1979, R. Van Hekken), bejaardentehuis "Melgeshof" (1958-1963), R. Van Hekken), bejaardenresidentie (flats) zogenaamd "De Brem" (1978) en nieuwe begraafplaats (1971). Aansluitend groengebied met Fort van Merksem (1871-1882) dat behoort tot de fortengordel rondom Antwerpen en thans onderdak biedt aan recreatieve verenigingen. In het centrum parken van de kastelen Bouckenborgh, Groenendaal, Runcvoort en het gemeentelijk park met zwembad (1968), overige sportinfrastructuur verspreid over het district. Een nieuw districtshuis (1964-1968, J.(?) Gorlé en J.(?) Frissen) vervangt het oude gemeentehuis dat tijdens de Tweede Wereldoorlog verwoest werd, de eveneens vernielde Sint-Bartholomeuskerk werd heropgebouwd. De overige kerken werden - met uitzondering van Sint-Franciscuskerk (1893-1896)- opgericht in de 20ste eeuw. Opvallende inplanting van verscheidene grote onderwijsinstellingen zoals onder meer Stella Marisinstituut (Stella Marisstraat), Sint-Jan Berchmanscollege (Ullenshofstraat), Sint-Eduardus (Bredabaan), Technicum Rerum Novarum (Rerum Novarumlaan), een rijksschool (Melgesdreef) en een Hoger Instituut voor Verpleegkunde Sint-Bartholomeus (Jaak De Boeckstraat). Her en der nog enkele resten van het oude landelijke Merksem, onder meer kasteel Runcvoort, Hof van Roosendaal, Catershof en Catershoeve, kasteel Bouckenborgh en hoeve Royenborgh.

  • CAUBERGHS F., Bredabaan levensader van Merksem, Merksem, 1978.
  • CRAEYBECKX H., District Merksem, in Antwerpen, XXIX, nr. 1, maart 1983, p. 53-58.
  • GOETSCHALCKX P.J., Geschiedenis van Schooten, Merxem en St.-Job in 't Goor, Ekeren-Donk, 1920-1924.
  • MICHIELSEN L.-VAN SOOM L.,Merksem tussen nu en toen, Merksem, 1979.
  • MICHIELSEN L.-VAN SOOM L., Zo was Merksem, Merksem, 1983.
  • MUYS E.-MICHIELSEN L., Merksem in oude prentkaarten, Zaltbommel, 1978.
  • PRIMS F., Geschiedenis van Merksem, Merksem, 1951.
  • VAN SOOM L., Merksem in 1000 zichten en gezichten, Merksem, 1989.

Bron: Kennes H., Plomteux G. & Steyaert R. met medewerking van Wylleman L. & Himler A. 1992: Inventaris van het cultuurbezit in België, Architectuur, Stad Antwerpen, Fusiegemeenten, Bouwen door de eeuwen heen in in Vlaanderen 3ND, Brussel - Turnhout.

Auteurs: Steyaert, Rita

Datum tekst: 1992

Relaties

Geen afbeelding beschikbaar

maakt deel uit van Antwerpen - fusiegemeenten

Antwerpen, Berchem, Berendrecht, Borgerhout, Deurne, Ekeren, Hoboken, Lillo, Merksem, Wilrijk, Zandvliet...

omvat Appartementsgebouw

Rustoordstraat 4, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Arbeidershuizen Achterste Coleunnes

Van Praetlei 240-248, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Arbeiderswoning

Kluizeveldenstraat 102, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Aveve bloemmolens van de Belgische Boerenbond

Eugeen Meeusstraat 2, 6, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Begraafplaats Zwaantjeslei

Zwaantjeslei 11, 101, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Bredabaan

Bredabaan (Antwerpen)

omvat Burgerhuis bouwmaterialen De Gruyter

Deurnsebaan 46, 46A, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Burgerhuis in art deco

Camelialei 31, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Burgerhuis in art deco

Van Praetlei 54, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Burgerhuis in art nouveau

Molenlei 22, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Burgerhuis in art-decostijl

Azalealei 121, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Burgerhuis in art-decostijl

Gagelveldenstraat 15, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Burgerhuis in beaux-artsstijl

Deurnsebaan 40A, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Burgerhuis in cottagestijl

Ridder van Parijsstraat 16, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Burgerhuis in cottagestijl

Minister Delbekelaan 20, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Burgerhuis in cottagestijl

Ridder van Parijsstraat 4, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Burgerhuis in neo-Vlaamserenaissance-stijl

Molenlei 20, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Burgerhuizen in cottagestijl

Ridder van Parijsstraat 6-8, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Catershoeve

Catershoflaan 12, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Districtshuis Merksem

Burgemeester Jozef Nolfplein 1, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Dokter Maurice Timmermanslaan

Dokter Maurice Timmermanslaan (Antwerpen)

omvat Domein Catershof

Catershoflaan 14, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Drie arbeidershuisjes

Gagelveldenstraat 102-106, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Du Chastellei

Du Chastellei (Antwerpen)

omvat Eclectisch burgerhuis

Camelialei 17, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Eclectisch burgerhuis

Oudebareellei 29, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Eclectisch burgerhuis

Camelialei 19, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Eengezinswoning Karel Beuten

Olmenbrug 22, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Eengezinswoning met dokterspraktijk

Maantjessteenweg 73, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Eenheidsbebouwing

Van Praetlei 152-166, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Eenheidsbebouwing van stadswoningen

Sint-Franciscusplein 12, Elfnovemberstraat 2-10, Antwerpen (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Eethuisstraat

Eethuisstraat (Antwerpen)

omvat Electriciteitsmaatschappij De Schelde

Vaartkaai 2, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Elektriciteitscabine

Kroonplein zonder nummer, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Enkelhuis in baksteenpolychromie

Molenlei 27, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Fabrique Nationale des tubes sans soudure

Oostkaai 23, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Flatgebouw

Zusters van Onze-Lieve-Vrouwstraat 2A, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Fort van Merksem

Fortsteenweg zonder nummer, Antwerpen (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Frans de l'Arbrelaan

Frans de l'Arbrelaan (Antwerpen)

omvat Gekoppelde arbeidershuisjes

Annuntiatenstraat 71A, 73, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Gekoppelde burgerhuizen in art-decostijl

Van Praetlei 88-90, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Griffin N.V.

Oostkaai 30, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Hoeve Royenborg

Lange Bremstraat 97, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Hof Ter Heyde met villatuin

Van Praetlei 173, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Hospitaal Sint Bartholomeus

Jaak De Boeckstraat 2, 6, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Industriegebied van Merksem

Merksem (Antwerpen)

omvat Kasteel Groenendael

Ullenshofstraat 2, Gagelveldenstraat 71, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Laaglandlaan

Laaglandlaan (Antwerpen)

omvat Mariabeeld met gedenksteen

Gagelveldenstraat 20A, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Meergezinswoning in art nouveau

Wuytslei 43, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Meergezinswoning in eclectische stijl

Van Praetlei 61, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Meergezinswoningen in art deco

Begonialei 20-22, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Mera N.V.-Hendrix Veevoeders

Noordkaai 1, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Modernistisch appartementsgebouw

Minister Schollaertstraat 17-19, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Molens van Deinze en Antwerpen

Zuidkaai 1, Antwerpen (Antwerpen)

omvat N.V. Rijstpellerijen N. en C. Boost

Oostkaai 16, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Neotraditioneel burgerhuis

Ridder van Parijsstraat 14, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Nieuwe Tuinwijk

Kastanjeboomplein, Laaglandlaan, Lindeboomplein (Antwerpen)

omvat Oorlogsgedenkteken

Straalstraat zonder nummer, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Parochiekerk Onze-Lieve-Vrouw van Smarten

Pastoor Bampsstraat 2, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Parochiekerk Sint-Jozef

Jos De Swertsstraat 1, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Parochiekerk van het Heilig Sacrament

Lambrechtshoekenlaan zonder nummer, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Rode postbus

Camelialei zonder nummer, Antwerpen (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Schijnpoortweg

Schijnpoortweg (Antwerpen)

omvat Schuilplaats uit de Tweede Wereldoorlog

IJsvogelstraat zonder nummer, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Sint-Bartholomeusstraat

Sint-Bartholomeusstraat (Antwerpen)

omvat Sint-Lutgardisstraat

Sint-Lutgardisstraat (Antwerpen)

omvat Stadswoning

Camelialei 8, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Suikerraffinaderij Gebroeders Ghys

Carrettestraat 33, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Tabacofina-Vander Elst N.V.

Vaartkaai 44, Bredabaan 121-123, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Tabaksfabriek Tabalux N.V.

Deurnsebaan 52, Antwerpen (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Terlindenhofstraat

Terlindenhofstraat (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Van Heybeeckstraat

Van Heybeeckstraat (Antwerpen)

omvat Villa Charlotte

Van Praetlei 157, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Villa in eclectische stijl

Van Praetlei 155, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Villa Joossens in park

Speelpleinstraat 53, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Winkelwoonhuis in baksteenpolychromie

Sint-Franciscusplein 1, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Woning Celis

Nieuwdreef 110, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Woning in Expostijl

Ridder van Parijsstraat 40, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Woning Jozef Nolf

Ridder van Parijsstraat 5, Antwerpen (Antwerpen)

Logo Onroerend Erfgoed

Deze site is een realisatie van Onroerend Erfgoed, een agentschap van de Vlaamse Overheid dat onroerend erfgoed in Vlaanderen inventariseert, onderzoekt, beschermt, beheert en de ontsluiting ervan stimuleert.