Mortsel

inventaris bouwkundig erfgoed \ geheel \ gemeente

Locatie

Provincie Antwerpen
Gemeente Mortsel
Deelgemeente Mortsel
Straat

Administratieve gegevens

Gebeurtenissen
  • Inventarisatie Mortsel (geografische inventarisatie: 01-01-1985 - 31-12-1985).

Juridische gevolgen

Beknopte karakterisering

Beschrijving

Verstedelijkte gemeente (26.534 inwoners in 1983 en 778 ha), in periferie van Antwerpen, gelegen aan de spoorweglijn Antwerpen-Brussel en op het kruispunt van de banen van Antwerpen naar Mechelen (Brussel) en Lier. De gemeente wordt doorsneden door diverse spoorlijnen: elektrisch dieptespoor Antwerpen-Brussel (gegraven in 1933-35), lijnen Antwerpen via Lier naar Herentals (Turnhout) en Aarschot; van de ringspoorweg (eerste kwart 20ste eeuw) rond Antwerpen rest alleen nog de verhoogde spoorwegberm (bestemd voor snelverkeer of speelterrein). Het noordoostelijk deel van deze voorts dicht bebouwde gemeente is niet verkaveld (onmiddellijke nabijheid van de luchthaven van Deurne). Nagenoeg in het midden van de gemeente ligt Fort IV (1860-64) van de fortengordel rond Antwerpen.

Op grondgebied van het huidige Mortsel, gelegen aan de Romeinse heirbaan vanuit Bavai via Asse en Rumst naar Utrecht, was reeds een zekere bewoning in de Romeinse tijd, op de "Steenakker" stond nog eind 2de eeuw een omwalde hoeve met een grote driebeukige schuur (zie archeologische vondsten). Het Frankische landbouwbedrijf "villa Tishengien", "Diezegem", sinds de 7de eeuw (?) afhankelijk van de abdij van Lobbes (Henegouwen, zie de legende van Sint Reinhildis) omvatte de huidige gemeenten Mortsel, Hove en Edegem. Wellicht ontstond in de 10de of 11de eeuw een nieuw centrum "Mortsel" ten zuiden van een hoeve van de villa Diezegem; lange tijd was dit slechts een kapel (zie Sint-Benedictuskerk) tot 1158 afhankelijk van de moederkerk te Kontich. Vanaf 1387 was Mortsel als afzonderlijke heerlijkheid in handen van de heren van Cantecroy. Hoe en wanneer Cantecroy (noord van de gemeente) ontstaan is uit en/of naast het goed Diezegem is niet geweten. Zijn grootste bloei kende Cantecroy onder Antoine Perrenot, kardinaal Granvelle, die het goed vergrootte met de zogenaamde "cardinaelsdorpen". In 1570 werden al die leengoederen (Mortsel, Edegem, Luithagen, Boechout, Borsbeek, Hove, Vremde, Kontich, Waarloos, Reet en Aartselaar) gebundeld tot een graafschap Cantecroy. Tijdens de troebelen van de tweede helft van de 16de eeuw en in het eerste kwart van de 17de eeuw viel het graafschap uiteen. Omwille van z'n strategische ligging op het kruispunt van belangrijke toegangswegen naar Antwerpen werd Mortsel vanaf de 16de eeuw tot circa 1830 nagenoeg doorlopend getroffen door verwoestingen, plunderingen, troepentransporten en gevechten.

In 1585 (val van Antwerpen) was Mortsel bijna volledig ontvolkt en platgebrand (1583). Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de gemeente zwaar getroffen door een luchtaanval op 5 april 1943 en door V-bommen in 1944-45.

Tot circa 1900 was Mortsel een landbouwgemeente die bestond uit de gehuchten Luithagen ten westen, Oude-God (middendeel) en Mortsel-Dorp ten zuidoosten. Toch waren er sinds de 16de eeuw al drukke wijken met ambachten en neringen als gevolg van de ligging van de gemeente aan de banen naar Lier en Mechelen-Brussel.

De gemeente had een voornamelijk landelijk uitzicht met woonkernen in de drie gehuchten, enkele kastelen (Koeisteert, Cantecroy, Ten Dorpe, Ter Varent) en hoeven (onder meer zogenaamd "Schranshoeve" en "Diezegemhoeve"). Omtrent de eeuwwisseling vestigden zich verscheidene industrieen te Mortsel onder meer Fotoprodukten Gevaert en autofabrieken Minerva (laatst genoemde stilgelegd in 1937), ten gevolge hiervan kende de gemeente een grote bevolkingstoename en groeiden de drie gehuchten aaneen tot een agglomeratie aan de transitobaan Antwerpen-Mechelen-Brussel. Vele huizen uit die tijd waren opgetrokken uit hout, vermits het verboden was binnen een bepualde afstand (585 m) rondom militaire versterkingen (Forten IV en V en Redoutes) stenen gebouwen op te trekken, overblijfselen hiervan zijn de villa's Mechelsesteenweg nummers 52 en 54, Statielei nummer 20 en de houten huisjes Lindenlei nummers 6 en 8. De bebouwing van Mortsel dateert voornamelijk uit de 20ste eeuw: eerste kwart 20ste eeuw, de periode tussen de twee wereldoorlogen en derde kwart 20ste eeuw (wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog, onder meer zware bombardementen van 10 mei 1940 en 5 april 1943). De gemeente kent ook vele recente verkavelingen onder meer "Hof van Rieth", wijken "Ten Dorpe", "Cante croy" en "Savelkoul". Van de oudere bebouwing resten slechts enkele gebouwen onder meer de Sint-Benedictuskerk, kastelen Cantecroy, Ter Varent en Ten Dorpe, de hoeven "De Schrans" en "Diezegem".

Kerkelijk bestaat Mortsel uit vijf parochies: Sint-Benedictus in Mortsel-Dorp, Heilig Kruis op Oude God, Sint-Lodewijk in het noorden van de gemeente, Sint-Jozef in het oosten en Sint-Bernadette op het Hof van Rieth (zuidwesten).

De privé-woningbouw te Mortsel kan men qua stijl verdelen in enkele grote groepen:

1) Zeer vele enkelhuizen van twee à drie traveeën en twee of drie verdiepingen, uit het eerste kwart van de 20ste eeuw met kleurige bakstenen lijstgevels, verlevendigd met banden en paneelwerk, soms verhoogd met topgeveltjes of geaccentueerd door balkon of erker, diverse muuropeningen; vaak gedateerd. Uitzonderlijk neoclassicistische enkelhuizen van twee à drie traveeën en twee verdiepingen met bepleisterde en beschilderde lijstgevels op een arduinen plint, uit de eerste helft van de 20ste eeuw.

2) Arbeiderswoningen van twee traveeën en een of twee verdiepingen onder platte daken of zadeldaken, te dateren in het eerste kwart van de 20ste eeuw. Bakstenen, soms beschilderde, lijstgevels met rechthoekige of getoogde muuropeningen.

3) Sociale woningbouw uit de eerste helft van de 20ste eeuw. 4) Verscheidene alleenstaande woningen in een soort van landelijke villastijl, uit laatste kwart 19de eeuw en eerste kwart 20ste eeuw.

5) Moderne woningbouw in Nieuwe Zakelijkheid uit tweede kwart 20ste eeuw; zeer vele één- en meergezinswoningen, laatst genoemde vooroamelijk in nieuwe wijken zoals Cantecroy en Savelkoul, uit het tweede kwart van de 20ste eeuw.

  • CROUX H., Onuitgegeven nota's.
  • CROUX H., Zo was... Mortsel, Antwerpen, 1973.
  • DE BOE G., De Gallo-romeinse nederzetting op de Steenakker te Mortsel, in Jaarboek van de Mortselse Heemkundige Kring, V, 1966.
  • DE CANNIERE, Een romeins gebouw te Mortsel, in Jaarboek van de Mortselse Heemkundige Kring, IV, 1966, p. 4-12.
  • DIERCKX H., Geschiedenis van Mortsel, Mortsel, 1961.
  • DIERCKX H., Hoboken en Mortsel in hun relatie met Antwerpen, in Synopsis van het Colloquium van 17 oktober 1981 in de UFSIA - Antwerpen, Verleden en Toekomst van Antwerpen, p. XI - X5.
  • DIERCKX H., Mortsel van landbouwdorp tot dynamische kern van handel en nijverheid, in Mortsel van A tot Z, informatiebrochure 1984, p. 3-8.
  • MARIEN M.E., Belgica Antiqua, De Stempel van Rome, Antwerpen, 1980, p. 211.
  • SCHOBBENS J., Les environs d'Anvers, dl. I, Brussel, [1930], p. 131-149, 244-246.
  • STOCKMANS J.B., Geschiedenis der gemeente Mortsel met aanhangsels over Edeghem, Hove, Bouchout, Borsbeeck, Contich, Waerloos, Reeth en Aertselaer, Brussel, 1975, anastatische herdruk van de uitgave van 1882.

Bron: Plomteux G., Steyaert R. & Wylleman L. 1985: Inventaris van het cultuurbezit in België, Architectuur, Provincie Antwerpen, Arrondissement Antwerpen, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen 10N2 (Ho-Ra), Brussel - Gent.

Auteurs: Steyaert, Rita

Datum tekst: 1985

Relaties

maakt deel uit van Arrondissement Antwerpen

Aartselaar, Boechout, Boom, Borsbeek, Brasschaat, Brecht, Edegem, Essen, Hemiksem, Hove, Kalmthout, Kapellen,...

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Antwerpsestraat

Antwerpsestraat (Mortsel)

omvat Architectenwoning van Gabriël Vinck

Hendrik Consciencelaan 23, Mortsel (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Armand Segerslei

Armand Segerslei (Mortsel)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Bejaardentehuis Mayerhof

Fredericusstraat 89, Mortsel (Antwerpen)

omvat Boerenwoning

Heideland 2A, Mortsel (Antwerpen)

omvat Bunkers KW-linie

Boechout, Bonheiden, Duffel, Hove, Kontich, Lier, Lint, Mechelen, Mortsel, Putte, Ranst, Sint-Katelijne-Waver,...

omvat Burgerhuis

Wouwstraat 39, Mortsel (Antwerpen)

omvat Burgerhuis

Wouwstraat 3, Mortsel (Antwerpen)

omvat Burgerhuis Ons Genoegen

Dorpsstraat 8, Mortsel (Antwerpen)

omvat Burgerhuis van 1979

Lusthovenlaan 21, Mortsel (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Cantecroylaan

Cantecroylaan (Mortsel)

omvat De Brialmontvesting

Hoboken, Wilrijk (Antwerpen), Borsbeek (Borsbeek), Edegem (Edegem), Mortsel (Mortsel), Wijnegem (Wijnegem),...

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Deurnestraat

Deurnestraat (Mortsel)

omvat Diezegemhoeve

Wouter Volcaertstraat 44, Mortsel (Antwerpen)

omvat Drie burgerhuizen

Wouwstraat 22-26, Mortsel (Antwerpen)

omvat Eclectisch klooster

Fredericusstraat 67, Mortsel (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Edegemsestraat

Edegemsestraat (Mortsel)

omvat Eenheidsbebouwing Villa Johnny en Villa Rosy

Wouwstraat 32-34, Mortsel (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Eggestraat

Eggestraat (Mortsel)

omvat Ereperk en oorlogsmonument

Lepelstraat zonder nummer, Mortsel (Antwerpen)

omvat Feestzaal Merelhof

Edmond Thieffrylaan 94, Mortsel (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Floralaan

Floralaan (Mortsel)

omvat Fort IV

Krijgsbaan zonder nummer, Mortsel (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Fortstraat

Fortstraat (Mortsel)

omvat Guido Gezellelaan

Guido Gezellelaan (Mortsel)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Hendrik Kuijpersstraat

Hendrik Kuijpersstraat (Mortsel)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Hoekhuis met café, gedateerd 1927

Lusthovenlaan 2, Mortsel (Antwerpen)

omvat Hoeve Domen

Hendrik Consciencelaan 107, Mortsel (Antwerpen)

omvat Huis Les Marguerites

Jaak Blockxstraat 40-42, Mortsel (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Jozef Hermanslei

Jozef Hermanslei (Mortsel)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Kapellelei

Kapellelei (Mortsel)

omvat Kasteel Ten Dorpe

Theofiel Reynlaan 3, Mortsel (Antwerpen)

omvat Kasteel Ter Varent

Ter Varentstraat 59, Mortsel (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Kerkstraat

Kerkstraat (Mortsel)

omvat Langgestrekte hoeve

Drabstraat 288, Mortsel (Antwerpen)

omvat Langgestrekte hoeve met wagenhuis

Boechoutselei 55, Mortsel (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Liersesteenweg

Liersesteenweg (Mortsel)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Lieven Gevaertstraat

Lieven Gevaertstraat (Mortsel)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Lindenlei

Lindenlei (Mortsel)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Mayerlei

Mayerlei (Mortsel)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Mechelsesteenweg

Mechelsesteenweg (Mortsel)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Modernistisch burgerhuis

Jaak Blockxstraat 85, Mortsel (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Oudebaan

Oudebaan (Mortsel)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Parochiekerk Heilige Bernadette

Sint-Bernadettestraat zonder nummer, Mortsel (Antwerpen)

omvat Parochiekerk Sint-Benedictus

Wouwstraat zonder nummer, Mortsel (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Parochiekerk Sint-Lodewijk

Osylei 74, Mortsel (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Parochiekerk van het Heilig Kruis

Heilig-Kruisstraat 2, Mortsel (Antwerpen)

omvat Pastorie Sint-Benedictusparochie

Wouwstraat 2, Mortsel (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Pieter Reypenslei

Pieter Reypenslei (Mortsel)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Reeks van zes burgerhuizen

Berthoutstraat 25-33, Ter Varentstraat 79, Mortsel (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Ridder van Ranstlei

Ridder van Ranstlei (Mortsel)

omvat Rijhuis ontworpen door SILO

Bosstraat 16, Mortsel (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Rubensstraat

Rubensstraat (Mortsel)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Septestraat

Septestraat (Mortsel)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Sint-Benedictusstraat

Sint-Benedictusstraat (Mortsel)

omvat Sint-Fredericuskapel

Fredericusstraat 79, Mortsel (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Statielei

Statielei (Mortsel)

omvat Tuinwijk Minerva

Beekstraat 2A, 2-28, Minervastraat 99 (Edegem), Beekstraat 1-23, Bosstraat 1-35, 2-10, Elzenplein 1-9,...

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Twee arbeiderswoningen

Kretenburgstraat 65-67, Mortsel (Antwerpen)

omvat Tweegezinswoning

Edmond Thieffrylaan 83-85, Mortsel (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Van Dijckstraat

Van Dijckstraat (Mortsel)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Vestinglaan

Vestinglaan (Mortsel)

omvat Villa

Wouwstraat 28, Mortsel (Antwerpen)

omvat Villa Godefroid en Villa Constantin

Fredericusstraat 73-75, 83-85, Mortsel (Antwerpen)

omvat Villa Mathilde

Osylei 27, Mortsel (Antwerpen)

omvat Villa Rosa

Wouwstraat 30, Mortsel (Antwerpen)

omvat Villa's en bomenrij

Quinten Matsijslei, Wouwstraat (Mortsel)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Vredebaan

Vredebaan (Mortsel)

omvat Winkelhuis

Wouwstraat 16, Mortsel (Antwerpen)

omvat Woning Nagels

Drabstraat 252, Mortsel (Antwerpen)

omvat Woning Tanghe

Amedeus Stockmanslei 103, Mortsel (Antwerpen)

omvat Woning Van de Pas

Dieseghemlei 110, Mortsel (Antwerpen)

Logo Onroerend Erfgoed

Deze site is een realisatie van Onroerend Erfgoed, een agentschap van de Vlaamse Overheid dat onroerend erfgoed in Vlaanderen inventariseert, onderzoekt, beschermt, beheert en de ontsluiting ervan stimuleert.