Schoten

inventaris bouwkundig erfgoed \ geheel \ gemeente

Locatie

Provincie Antwerpen
Gemeente Schoten
Deelgemeente Schoten
Straat

Administratieve gegevens

Gebeurtenissen
  • Inventarisatie Schoten (geografische inventarisatie: 01-01-1985 - 31-12-1985).
Links

Juridische gevolgen

Beschrijving

Gemeente in de Noorderkempen met een oppervlakte van 2956 hectare en 31.032 inwoners in 1981. Gelegen tussen de Laarsebeek ten noorden, Klein Schijn ten oosten en Albertkanaal ten zuiden; dit kanaal dat de grens van de gemeente volgt, heeft een aftakking naar het noorden, het zogenaamd "Kanaal van Dessel over Turnhout naar Schoten", modo Schotenvaart, dat de gemeente overlangs doorsnijdt.

De oude banen die het gebied doorkruisen zijn: de Calesbergdreef, Churchilllaan, Paalstraat, Brechtsebaan, of de weg van Merksem (ten westen) via Schoten naar Brecht (ten oosten), en de verbinding van het centrum naar Wijnegem (ten zuiden) via de Verbertstraat en naar de Bredabaan (ten westen) via de Sint-Cordulastraat, Grote Markt, Vordensteinstraat, Horstebaan (zie kaart van Vandermaelen opgesteld circa 1850). Aan de noordelijke grens van de gemeente loopt de E19 autosnelweg.

Droge zandgronden, naar het oosten toe heidegrond en in de beekvalleien natte lemige gronden, zie weiden en akkers aan de Schijn en Laarse beek. Ongeveer 33 procent van het grondgebied wordt ingenomen door loofbos, vrijwel uitsluitend gelegen in privé-domeinen.

Schoten zou reeds een belangrijke nederzetting geweest zijn onder de Franken. Oorspronkelijk was het een vrij eigen land of allodium, vanaf de 16de eeuw een hertogelijk leen. Het oude eigen van Schoten, dat zich uitstrekte over Schoten, Merksem, Dambrugge en Sint-Job-in-'t-Goor, maakte deel uit van de bezittingen die de Heilige Reinildis circa 660 aan de abdij van Lobbes schonk. Ten prooi gevallen aan de Noormannen in de 9de eeuw ging dit gebed voor de abdij verloren en kwam in handen van lokale edelen. Begin 12de eeuw zou de Gregoriaanse hervorming leiden tot teruggave van het kerkelijk bezit aan de rechtmatige eigenaars; hieruit volgt dat Engelbert van Schoten in 1146-1153 en bevestigd door een hertogelijke oorkonde van 1160-61, het "totum allodium suum" dat hij verworven had door erfrecht, overdroeg aan de Cisterciënzerabdij van Villers. Zijn erfgenamen zouden zich echter bij deze beslissing niet neerleggen. Hendrik van Breda kwam tussen 1179 en 1184-85 met abt Ulricus tot een compromis waarbij Schoten in twee stukken werd verdeeld. Hendrik II zette de uitvoering van deze beslissingen kracht bij door de oprichting van een castrum (burcht), in 1204 voor het eerst vermeld en gelegen op het huidige domein Calesberg. De overeenkomst van 24 juli 1251 had de bedoeling een einde te maken aan de betwistingen over de grond. Men ging over tot de integrale halfdeling waaruit twee heerlijkheden ontstonden. Deze verdeling bleef bestaan tot op het einde van het Ancien Régime; een grenspaal in de Villerslei ter hoogte van nummer 109 herinnert hieraan.

Het kerkelijk eigen werd bestuurd door de abten van Villers met zetel op Schotenhof, het wereldlijk eigen door de heren van Schoten (van 1180 tot 1287 tevens heren van Breda), door de families van Wezemael, Bautersem en Glimes (1287 tot 1561). In 1560 verenigde Jan IV, heer van Glimes en Schoten, modo markgraaf van Bergen-op-Zoom, het wereldlijk en kerkelijk eigen van Merksem en Dambrugge in één enkele heerlijkheid die hij in 1563 verkocht aan Anthonis van Stralen. In 1561 verkocht hij Sint-Job-in-'t-Goor, 's Gravenwezel en schoten aan Geeraart Gramaye. In 1564 scheidde laatst genoemde Sint-Job van Schoten af, verhief het tot een vol leen toegevoegd aan de heerlijkheid van 's Gravenwezel en verkocht Schoten aan Melchior Schetz; dit laatste kwam achtereenvolgens in handen van de families de Respaigne (1637), de Haudoin (1718) en Corenelissen de Weysbroeck (1750) tot in 1794 toen alle heerlijkheden werden afgeschaft.

Het centrum van Schoten zou ontstaan zijn uit een kouter, een hoger gelegen stuk land omringd door bos en moeras waarop zich afgetekende veldcomplexen zouden ontwikkelen. Los daarvan ontstonden op slechte gronden de "kampen", hoeven van waaruit de ontginning vertrok en die later tot gehuchten zouden uitgroeien, met name Deuzeld, List (waaruit later Horst voortkwam), Elshout, Wouwers, Botermelk. De dorpskom zou zich voornamelijk ontwikkelen aan de hoofdstraat (Paalstraat, Venstraat, wijk Borgeind); daarnaast zou er vanaf de tweede helft van de 15de eeuw een woonkern tot stand komen op de Horst zie de oprichting van de kapel en haar evolutie tot bedevaartsoord. De rest van de gemeente bleef vrijwel onbewoond.

De bevolkingsexplosie vanaf de tweede helft van de 19de eeuw leidde tot een felle uitbreiding van de bestaande en opkomst van nieuwe woonkernen. De Deuzeldwijk stond in deze evolutie aan kop (oprichting van de parochie in 1897). De oorsprong hiervan moet gezocht worden bij de industriële inplantingen als gevolg van het graven van het Albertkanaal (het segment Antwerpen-Herentals van het vroegere Verbindingskanaal dateert van 1846-56) en het Kanaal van Dessel over Turnhout naar Schoten modo Schotenvaart (1866-74). De oprichting van de glasblazerij in 1902 in de aangrenzende gemeente Merksem zou haar sporen in deze wijk nalaten, zie de woningen die hier gebouwd werden ten behoeve van de gespecialiseerde Duitse arbeidskrachten. Tussen 1925 en 1930 werden in dezelfde buurt de Boekenborglei en omgeving aangelegd en in 1934 de gronden aan de Metropoolstraat ontsloten.

Na de Eerste Wereldoorlog kende ook het centrum een snelle uitbreiding: verschillende huizen werden gebouwd in de Gelmelen-, Victor Despallier-, Filip Bourlet-, Frans Breughelmans-, Lijster- en Wilgendaalstraat (tussen Kopen Paalstraat). Tussen 1945 en 1950 kwam door bemiddeling van de toenmalige minister van wederopbouw in de Fluitberg- en Zandstappenstraat een groep woningen, de zogenaamde "Nationale Werf" tot stand (tussen Paalstraat en Vaart); de Wet De Taeye van 29 mei 1948 stimuleerde eveneens in hoge mate de bouw van eengezinswoningen, onder andere in Lode Weytens- en Kuipersstraat, Linden- en Laaglandlei. De residentiele wijken Schotenhof en Koningshof op het oude bezit van de abdij van Villers kwamen tot stand begin 20ste eeuw (zie immobiliënfirma "Domaines de Schotenhof" actief sedert 1904 en oprichting van de N.V. Koningshof in 1926). Circa 1935 waren er al meer dan vijftig villa's gebouwd. De aanleg van de wijk Bloemendaal ten noorden van de Schotenvaart dateert van 1948 en volgende. De villawijk nabij het kasteel is van dezelfde periode.

De vroegste aanwezigheid van een kerk moet gesitueerd worden in de 9de eeuw (de abdij van Lobbes bezat te Schoten een "villa met ecclesia"). Bij de moederparochie van Sint-Cordula hoorden aanvankelijk ook de parochies van Merksem en Sint-Job; eerst genoemde werd zelfstandig circa 1200, laatstgenoemde in 1535. De overige parochies te Schoten zijn alle vrij recent: Heilig Hart (wijk Deuzeld) werd opgericht in 1897, Heilige Familie (wijk Schotenhof-Donk) in 1937, Sint-Philippus (wijk De Valk) in 1944, Sint-Jozef (wijk Berkenrode) in 1949 en Onze-Lieve-Vrouw Koningin van Alle Heiligen (wijk Koningshof) in 1965. De corresponderende kerken werden gebouwd: Heilig Hart, 1954-63 naar ontwerp van architecten V. Maeremans en F. Laporta (ter vervanging van de oude kerk), Heilige Familie, 1937-38, naar ontwerp van architect L. De Belser, Sint-Philippus, 1934-35, Sint-Jozef, 1974, naar ontwerp van architect P. Meekels en Onze-Lieve-Vrouw van Alle Heiligen, 1931, naar ontwerp van architect G. Wijn.

Hoofdaspect van de gemeente Schoten is haar woonfunctie, deels met residentieel karakter afgestemd op een pendelende bevolking naar de rest van de agglomeratie. De sterk bebouwde kern te situeren westwaarts van de Vaart (tussen Kopstraat en Albertkanaal) wordt gekenmerkt door lintbebouwing van burgeren arbeidershuizen van twee tot drie bouwlagen, veelal met voortuintjes uit de periode circa 1920; een aantal oudere arbeiders- en boerenarbeiderswoningen uit het vierde kwart van de 19de eeuw tot het eerste kwart van de 20ste eeuw bleven bewaard en nieuwe woningen werden ingeplant; de meeste openbare gebouwen werden opgetrokken in neogotische en eclectische stijl; het marktplein werd aangelegd in 1964 naar ontwerp van architect M. De Vocht; de gebeeldhouwde zuilen van de overdekte winkelgalerij en de Uilenspiegelfontein zijn werk van Heilige Cornelis. Ten oosten van het Kanaal Dessel-Turnhout-Schoten liggen de uitgestrekte villaparken zogenaamd "Schotenhof" en "Koningshof" opgesplitst in grote bosrijke percelen, overwegend bebouwd circa 1950-60; enkele landhuizen in eclectische en cottagestijl uit het eerste kwart van de 20ste eeuw. De noordelijke helft van de gemeente wordt ingenomen door grote domeinen al dan niet met bewaard kasteel en bijhorende hoeven met name Botermelk, Gruuthuuze, Grote Zeurt (deels verkaveld), Vordenstein, Peerdsbos, de List, Amerloo; meer in het centrum Calixberg, Withof en kasteel met gemeentepark; in het zuidoosten van het domein van Havre met kasteel op grondgebied Wijnegem (zie aldaar Broekstraat) en kasteel Schijndaal, modo Pottelsberge. Nabij het Duwvaartkanaal in het noordoosten van de gemeente bevinden zich vakantiehuisjes en een militair domein met fort.

Aan het Albertkanaal en de Schotenvaart ontwikkelde zich een nijverheidsagglomeratie met metaal- en metaalverwerkende industrie, elektrotechnische en chemische bedrijven, voedingsmiddelen, veevoederindustrie en bouwmaterialen. De meeste van deze fabrieken zijn recent; nog enkele oudere vestigingen aan Kanaaldijk, Metropoolstraat en Wasserijstraat.

  • BAETENS R., Schoten. Geschiedenis van een tweeluik, Schoten, 1982.
  • BOEREN P.C., De heren van Schoten en Breda circa 1100-1281, Leiden, 1965.
  • GOETSCHALCKX P.J., Geschiedenis van Schooten, Merxem en Sint-Job in 't Goor, 3 delen, Ekeren-Donk, 1919-1924.
  • S.N., De Heerlijkheid Schoten, Retie, 1977.
  • S.N., Schoten. Huisvesting en Stedebouw, s.l., 1952.
  • S.N., Schoten, Schone gemeente, Schoten, 1969.
  • VAN MIEGHEM R.C., Geschiedenis der gemeente Schoten, Antwerpen, 1940.

Bron: Plomteux G., Steyaert R. & Wylleman L. 1985: Inventaris van het cultuurbezit in België, Architectuur, Provincie Antwerpen, Arrondissement Antwerpen, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen 10N3 (Ru-Z), Brussel - Gent.

Auteurs: Plomteux, Greet

Datum tekst: 1985

Relaties

maakt deel uit van Arrondissement Antwerpen

Aartselaar, Boechout, Boom, Borsbeek, Brasschaat, Brecht, Edegem, Essen, Hemiksem, Hove, Kalmthout, Kapellen,...

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Albert Dineurlaan

Albert Dineurlaan (Schoten)

omvat Antwerpse Rijstmolens Riza

Metropoolstraat 35, Schoten (Antwerpen)

omvat Belhoeve

Ooievaarsdreef 1, Schoten (Antwerpen)

omvat Boswachterswoning en hoeve

Zeurtebaan 10, Schoten (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Bredabaan

Bredabaan (Schoten)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Churchilllaan

Churchilllaan (Schoten)

omvat Dienstwoningen en hoeve bij kasteel Botermelk

Acaciadreef 15, 19-21, Schoten (Antwerpen)

omvat Domein kasteel van Schoten

Kasteeldreef 61, Schoten (Antwerpen)

omvat Domein Ter Mik

Brasschaat (Brasschaat), Schoten (Schoten)

omvat Domein Vordenstein

Horstebaan 2, 2B, Peerdsbosbaan 4, Schoten (Antwerpen)

omvat Domein Vordenstein

Schoten (Schoten)

omvat Drie arbeidershuizen

Rodeborgstraat 91, 125-127, Schoten (Antwerpen)

omvat Duitse bunker

Brechtsebaan zonder nummer, Schoten (Antwerpen)

omvat Duitse bunker

Elshoutbaan zonder nummer, Schoten (Antwerpen)

omvat Duitse bunker

Elshoutbaan zonder nummer, Schoten (Antwerpen)

omvat Duitse bunker

Elshoutbaan zonder nummer, Schoten (Antwerpen)

omvat Duitse bunker

Elshoutbaan zonder nummer, Schoten (Antwerpen)

omvat Duitse bunker

Elshoutbaan zonder nummer, Schoten (Antwerpen)

omvat Duitse bunker

Brechtsebaan zonder nummer, Schoten (Antwerpen)

omvat Duitse bunker

Elshoutbaan zonder nummer, Schoten (Antwerpen)

omvat Duitse bunker

Elshoutbaan zonder nummer, Schoten (Antwerpen)

omvat Duitse bunker

Laarsebeekdreef zonder nummer, Schoten (Antwerpen)

omvat Duitse bunker

Brechtsebaan 866, Schoten (Antwerpen)

omvat Duitse bunker

Brechtsebaan zonder nummer, Schoten (Antwerpen)

omvat Duitse bunker

Botermelkdijk zonder nummer, Schoten (Antwerpen)

omvat Duitse bunker

Brechtsebaan zonder nummer, Schoten (Antwerpen)

omvat Duitse bunker

Botermelkdijk zonder nummer, Schoten (Antwerpen)

omvat Duitse bunker

Elshoutbaan zonder nummer, Schoten (Antwerpen)

omvat Duitse bunker

Elshoutbaan zonder nummer, Schoten (Antwerpen)

omvat Duitse bunker

Brechtsebaan zonder nummer, Schoten (Antwerpen)

omvat Duitse bunker

Brechtsebaan zonder nummer, Schoten (Antwerpen)

omvat Duitse bunker

Brechtsebaan zonder nummer, Schoten (Antwerpen)

omvat Duitse bunker

Elshoutbaan zonder nummer, Schoten (Antwerpen)

omvat Duitse bunker

Elshoutbaan zonder nummer, Schoten (Antwerpen)

omvat Duitse bunker

Elshoutbaan zonder nummer, Schoten (Antwerpen)

omvat Duitse bunker

Elshoutbaan zonder nummer, Schoten (Antwerpen)

omvat Duitse bunker

Elshoutbaan zonder nummer, Schoten (Antwerpen)

omvat Duitse bunker

Elshoutbaan zonder nummer, Schoten (Antwerpen)

omvat Duitse bunker

Elshoutbaan zonder nummer, Schoten (Antwerpen)

omvat Duitse bunkerlinie Nordabschnitt

Brasschaat (Brasschaat), Kapellen (Kapellen), Schoten (Schoten), Hoevenen, Stabroek (Stabroek)

omvat Eclectisch landhuis

Deuzeldlaan 21, Schoten (Antwerpen)

omvat Fort van Schoten

Legerbaan 5, Schoten (Antwerpen)

omvat Gelmelenhof

Gelmelenstraat 2, Schoten (Antwerpen)

omvat Grenspaal

Villerslei 109, Schoten (Antwerpen)

omvat Herenboerderij-veekwekerij

Deurnevoetweg 9, Schoten (Antwerpen)

omvat Herenhoeve De List

Peerdsbosbaan 29, Listdreef 2, Paul Gilsonlaan 1, Schoten (Antwerpen)

omvat Hoekhuis

Gelmelenstraat 81-83, Schoten (Antwerpen)

omvat Hoeve 't Moleken

Wezelsebaan 108, Schoten (Antwerpen)

omvat Hoeve bij kasteel Botermelk

Botermelkdijk 498, Schoten (Antwerpen)

omvat Hoeve bij kasteel Botermelk

Botermelkdijk 462A-B, Schoten (Antwerpen)

omvat Hoeve met losse bestanddelen

Elshoutbaan 228-230, Schoten (Antwerpen)

omvat Hoeve met losse bestanddelen

Wijtschotbaan 2, Schoten (Antwerpen)

omvat Houten dorpshuisje

Brechtsebaan 465, Schoten (Antwerpen)

omvat Hovenierswoning bij kasteel Botermelk

Botermelkdijk 422, Schoten (Antwerpen)

omvat Hovenierswoning bij kasteel Withof

Papenaardekenstraat 150, Schoten (Antwerpen)

omvat Hovenierswoning Kasteel van Schoten

Victor Adriaenssensstraat 76, Schoten (Antwerpen)

omvat Instituut Sint-Cordula

Wilgendaalstraat 5-7, Schoten (Antwerpen)

omvat Jacht- of rentmeesterswoning en boerderijtje

Sint-Jobsebaan 51, Schoten (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Kanaal van Dessel naar Schoten

Schoten (Schoten)

omvat Kapel van de Horst

Horstebaan zonder nummer, Schoten (Antwerpen)

omvat Kasteel Botermelk

Botermelkbaan 27, Schoten (Antwerpen)

omvat Kasteel Calixberg

Calesbergdreef zonder nummer, 5-15, Borgeindstraat 274, Schoten (Antwerpen)

omvat Kasteel Withof

Deurnevoetweg 8-10, Schoten (Antwerpen)

omvat Kasteeldomein Amerloo

Horstebaan 201-209, Schoten (Antwerpen)

omvat Kasteeldomein De Horst

Horstebaan 14-16, Schoten (Antwerpen)

omvat Kasteeldomein van Schoten

Schoten (Schoten)

omvat Keysershoeve

Bredabaan 965, Schoten (Antwerpen)

omvat Landhuis

Grote Singel 86, Schoten (Antwerpen)

omvat Landhuis Weytschot

Braamstraat 53, Schoten (Antwerpen)

omvat Markt

Markt 1-7, 4, 8-10, 13-23, 14-18, 22-26, 26B, Churchilllaan 4, Schoten (Antwerpen)

omvat Molensite

Theofiel Van Cauwenberghslei 16-18, Schoten (Antwerpen)

omvat Oorlogsmonument Deuzeld

Deuzeldlaan zonder nummer, Schoten (Antwerpen)

omvat Parochiekerk Onze-Lieve-Vrouw, Koningin van Alle Heiligen - Koningshof

Ruusbroeckplein 5, Schoten (Antwerpen)

omvat Parochiekerk Sint-Cordula met omgeving

Sint-Cordulaplein, Sint-Cordulastraat 17-21, Sint-Cordulastraat 34 (Schoten)

omvat Peerdsbos en Park van Brasschaat

Brasschaat (Brasschaat), Schoten (Schoten)

omvat Reeks arbeiderswoningen

Vordensteinstraat 4-12, 42, 46, 52, 62, Schoten (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Schotenhof

Schoten (Schoten)

omvat Sint-Cordula-devotiekapelletje

Paalstraat zonder nummer, Schoten (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Sint-Cordulastraat

Sint-Cordulastraat (Schoten)

omvat Sint-Lutgardis Openluchtschool

Sint-Maria-ten-Boslei 10, Schoten (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Turnhoutkanalstellung

Beerse (Beerse), Brecht, Sint-Job-in-'t Goor, Sint-Lenaarts (Brecht), Oud-Turnhout (Oud-Turnhout), Rijkevorsel...

omvat Twee arbeiderswoningen

Kuipersstraat 78-80, Schoten (Antwerpen)

omvat Twee dorpswoningen

Gelmelenstraat 89, Schoten (Antwerpen)

omvat Twee houten woningen

Kapellensteenweg 4-6, Schoten (Antwerpen)

omvat Twee pastorieën van de Heilig Hartkerk Deusden

Kruiningenstraat 86-90, Schoten (Antwerpen)

omvat Veehouderij

Horstebaan 1-3, Schoten (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Verbertstraat

Verbertstraat (Schoten)

omvat Villa

Priorijlaan 20, Schoten (Antwerpen)

omvat Villa 't Wit Kruis

Botermelkbaan 91, Schoten (Antwerpen)

omvat Villa Flora

Deuzeldlaan 208, Schoten (Antwerpen)

omvat Villa naar ontwerp van Eduard Van Steenbergen

Brechtsebaan 748, Schoten (Antwerpen)

omvat Villa Sint-Mariahof

Deuzeldlaan 204, 206A-B, Schoten (Antwerpen)

omvat Woonhuis met atelier Lode Vleeshouwers en Angèle Simonart

Distelvinklei 9, Schoten (Antwerpen)

omvat Woonstalhuisje

Kopstraat 248, Schoten (Antwerpen)

Logo Onroerend Erfgoed

Deze site is een realisatie van Onroerend Erfgoed, een agentschap van de Vlaamse Overheid dat onroerend erfgoed in Vlaanderen inventariseert, onderzoekt, beschermt, beheert en de ontsluiting ervan stimuleert.