Sint-Martens-Voeren

inventaris bouwkundig erfgoed \ geheel \ plaats

Locatie

Provincie Limburg
Gemeente Voeren
Deelgemeente Sint-Martens-Voeren
Straat
Locatie Sint-Martens-Voeren (Voeren)

Administratieve gegevens

Gebeurtenissen
  • Inventarisatie Voeren (geografische inventarisatie: 01-01-1992 - 31-12-1992).

Juridische gevolgen

Beknopte karakterisering

Beschrijving

De bewoning klimt op tot het neolithicum (een aantal in de jaren 1920 onderzochte silexateliers).

Sint-Martens-Voeren behoort in oorsprong waarschijnlijk toe aan de graven van Voeren, vervolgens maakt het deel uit van het graafschap Dalhem. Vanaf midden 13de eeuw gaat het samen met dit graafschap over naar het hertogdom Brabant. Bij de splitsing van het graafschap Dalhem door het Partagetractaat (1661) valt Sint-Martens-Voeren aan Spanje toe. Als leen van het leenhof van Valkenburg had het de lagere en middele rechtspraak. Dit leen wordt onder de regering der hertogen Wenceslaus en Johanna van Brabant afgestaan aan Godart van Bongart, heer van Ter Heyden, vervolgens aan van Gronsveld; in 1623 wordt het verkocht aan Jan Adolf van Imstenrade, heer van Mheer; in 18de eeuw in bezit van de familie de Loë, eveneens heren van Mheer. De hogere rechtspraak behoorde aan de graaf van Dalhem, later aan de Spaanse en Oostenrijkse vorsten, steeds in hun hoofdbank van 's-Gravenvoeren; vanaf 1626 wordt aan Sint-Martens-Voeren eveneens de hogere rechtspraak verleend, en in pand gegeven aan de plaatselijke heren. De schepenbank behoorde tot de ban van 's-Gravenvoeren. Op het grondgebied fungeerden een groot aantal kleine hoven. Van het graafschap Dalhem waren afhankelijk: het leenhof Van de Bongart, met als achterlenen het leenhof Ottegraven (s'-Gravenvoeren) en de laathoven Komberg (of Caldenberg) en Cox; het leen- en laathof van de Berg. Van het laathof van Sinnich (Teuven) was een laathof in Veurs afhankelijk. Voorts waren er de laathoven Graese of Lexhi, Sint-Maarten en Sint-Stefanus, waarvan men niet weet van wie ze afhankelijk waren.

De Sint-Martinuskerk was, waarschijnlijk sinds 13de eeuw, een collegiale waaraan een kapittel van drie kanunniken en een deken was verbonden. De Sint-Martinusparochie had drie filiaalkerken: deze van Sint-Pieters-Voeren, Slenaken (Nederland) en Sint-Jean Sart (Aubel); deze kerken werden elk door één van de drie kanunniken bediend; de deken was pastoor van de Sint-Martinusparochie. De meeste tienden waren in bezit van het kapittel, patronaats- en begevingsrecht van de prebenden was in handen van de plaatselijke heer.

Landbouwgemeente, die evenals de andere Voerdorpen de ontwikkeling kende van gemengd landbouwsysteem naar eenzijdige veeteelteconomie. De toestand zoals geïllustreerd door de Ferrariskaart (1771-1777) is de eerstgenoemde: de bebouwing was geconcentreerd in het eigenlijke dorp, het belangrijke gehucht Veurs, en in de kleinere gehuchten Ulvend en De Plank, en was omringd door boomgaarden; daarbuiten strekte zich het wijdse akkerlandschap uit. Grote delen van het areaal waren in deze periode nog bebost, vooral in het zuiden: Veurs lag volledig omsloten door de uitgestrekte Sint-Gillis-, Vrouwen- en Veursbossen. Deze bebossing kenmerkt ook nu nog in hoge mate het uitzicht van de gemeente. Het akkerland begon vanaf het einde der 18de eeuw geleidelijk aan plaats te maken voor weiden (in 1787, 33,8 procent weiden tegenover 66,2 procent veld). Hoewel het percentage grasland in Sint-Martens-Voeren op dit ogenblik reeds beduidend hoger lag dan in de typische Maasterrassendorpen Moelingen en 's-Gravenvoeren, is het toch pas van circa 1880 dat de werkelijke "Vergrünländung" zich hier in scherp stijgende lijn doorzette, om in 1950, 92,9 procent van het landbouwareaal te omvatten. Hoewel dit percentage de laatste jaren terugviel tot circa 50 procent wordt het huidige uitzicht van de gemeente nog steeds sterk door deze evolutie bepaald.

Het ontbreken van elke vorm van industrie had vanaf het einde van de 19de eeuw en in de eerste helft van de 20ste eeuw een emigratie van de bevolking tot gevolg. Dit wordt gedurende de laatste decennia gecompenseerd door een sterke inwijking van Nederlanders, op dit ogenblik 13 procent van de bevolking.

De gemeente evolueert meer en meer tot forenzengemeente, gericht op Visé, Luik en Maastricht.

Tot 1976 bevond zich in de gemeente een station op de spoorlijn Tongeren-Aken; het werd afgebroken omdat er sinds 1958 geen reizigersvervoer meer op de lijn gebeurde. Het nederzettingspatroon beantwoordt aan het Haspengouws model van geconcentreerde bebouwing in de dorpskern (Dorpsstraat, Einde, Kwinten, Statiestraat, Kerkstraat), en verwijst hiermee naar het oorspronkelijke landbouwsysteem. De gehuchten Veurs, Plank en Ulvend kennen eveneens een geconcentreerde bebouwing, doch van mindere densiteit. Een groot gedeelte van de woningen zijn of waren hoeven; het aantal gesloten hoeven is beduidend minder dan in 's-Gravenvoeren, wat ook in het verleden zo was (Ferrariskaart); de meeste zijn hoeven met losstaande bestanddelen. Het voorkomen van silexknollen, vrij gemakkelijk bereikbaar in de bovenlagen van de ondergrond, geeft de gemeente, samen met Sint-Pieters-Voeren, de hoogste concentratie van gebouwen van dit materiaal.

Oppervlakte: 1.294 hectare. Aantal inwoners (1976): 915.

  • CRASBORN P., De familie Crasborn. Een historisch overzicht, Rotterdam, 1986, pagina 52.
  • de RYCKEL A., Les communes de la province de Liège. Notices historiques, Liège, 1892, pagina 212-213.
  • de RYCKEL A., Les fiefs du Comté de Dalhem (Bulletin de la Société d'Art et d'Histoire du Diocèse de Liège, 17, 1908, 2, pagina 301-307).
  • DUBOIS F., Notices historiques sur Fouron-Saint-Martin, Aubel, s.a.
  • FORGEUR R., Chapitres de Chanoines dans l'ancien Diocèse de Liège (Trésors d'Art religieux au pays de Visé et Saint Hadelin), Visé, 1988, pagina 215-221.
  • HABETS J., Het kapittel der kerk van Sint-Martensvoeren (De Maasgouw, 1886, pagina 69-70).
  • JANSSEN de LIMPENS K.J.Th., Leen- en Laathoven in de Maaslandse Trritoria vóór 1795 (Limburgs Geschied- en Oudheidkundig Genootschap, 6), Maastricht, 1974, pagina 26.
  • KNAPEN-LESCRENIER A.M., Répertoire bibliographique des trouvailles archéologiques de la province de Liège. Les âges de la Pierre (Nationaal Centrum voor Oudheidkundige Navorsingen in België. Oudheidkundige repertoria. Reeks a/Bibliografische repertoria) Brussel, 1966, pagina 269-271.
  • PALMANS R., Voeren anders bekeken (Vlaamse Toeristische Bibliotheek), Antwerpen, 1986, pagina 35-37.
  • SIMENON G., Visitationes archidiaconales archidiaconatus Hasbaniae in dioeceseni Leodiensi ab anno 1613 ad annum 1736, Liège, 1939, pagina 219-222.
  • VAN GELDER W. , Voerstreek (Toeristisch Wegwijs), Antwerpen, 1981, pagina 43-48.
  • WALPOT M., De evolutie van het agrarisch landschap in de landen van Overmaas (Heem, 4-5, 1959, pagina 34-49).
  • WEYNS J.-NIJSSEN J., Het boerenhuis uit de Voerstreek in het Vlaams Openluchtmuseum te Bokrijk (Bokrijkse Berichten, 12, 1972).

Bron: Schlusmans F. 1992: Inventaris van het cultuurbezit in België, Architectuur, Provincie Limburg, Arrondissement Tongeren, Kanton Voeren, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen 14N2, Brussel - Turnhout.

Auteurs: Schlusmans, Frieda

Datum tekst: 1992

Relaties

maakt deel uit van Voeren

Voeren (Limburg)

omvat Berg

Berg (Voeren)

omvat Boerenburgerhuis Schever

Bies 8, Voeren (Limburg)

omvat Bomenrij van es bij poel

Schilberg zonder nummer (Voeren)

omvat Bron en kalktufafzettingen

Kwinten (Voeren)

omvat Bronpoelen

Kwinten (Voeren)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat De Hey

Sint-Martens-Voeren (Voeren)

omvat De Planck

De Plank (Voeren)

omvat Dolines Sint-Martens-Voeren

Sint-Martens-Voeren (Voeren)

omvat Doorsteekweg naar Krutsberg

Knap (Voeren)

omvat Dorpswoning

Kwinten 9, Voeren (Limburg)

omvat Einde

Einde (Voeren)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Gebouw

Daal zonder nummer, Voeren (Limburg)

omvat Geschoren afsluitingshaag van liguster

Komberg 30 (Voeren)

omvat Grenspalen nummers 14 tot 45

's Gravenvoeren, Moelingen, Sint-Martens-Voeren, Teuven (Voeren)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Hagelstein (Sint-Martens-Voeren)

Sint-Martens-Voeren (Voeren)

omvat Hakhout van winterlinde

Kattenroth zonder nummer, Komberg zonder nummer (Voeren)

omvat Hakhoutstoven van beuk, haagbeuk en wintereik

Kwinten zonder nummer (Voeren)

omvat Herenhuis

Veurserveld 2, Voeren (Limburg)

omvat Hoeve

Kwinten 11, Voeren (Limburg)

omvat Hoeve aan De Vogelstang

Vogelstang 7, Voeren (Limburg)

omvat Hoeve Den Hof

't Hof 9, Voeren (Limburg)

omvat Hoeve in L-vorm

Daal 3, Voeren (Limburg)

omvat Hoeve in T-vorm

Konenbos 4, Voeren (Limburg)

omvat Hoeve Kruisberg

Crutzberg 1, Voeren (Limburg)

omvat Hoeve Op de Eiken

Eiken 1-3, Voeren (Limburg)

omvat Holle weg Komberg

Komberg (Voeren)

omvat Holle weg naar Alsbos

Sint-Martens-Voeren (Voeren)

omvat Holle weg naar Berg

Sint-Martens-Voeren (Voeren)

omvat Holle weg naar De Plank

Sint-Martens-Voeren (Voeren)

omvat Holle weg naar Krindaal

Sint-Martens-Voeren (Voeren)

omvat Holle weg naar la Verte Heydt

Mariahof (Voeren)

omvat Holle weg naar Ulvend

Sint-Martens-Voeren (Voeren)

omvat Holle weg naar Vrouwenbos

Sint-Martens-Voeren (Voeren)

omvat Holle weg van Ulvend naar Sint-Martens-Voeren

Sint-Martens-Voeren (Voeren)

omvat Houtkant als erosiebestrijding

Komberg zonder nummer (Voeren)

omvat Houtkant als erosiebestrijding

Eiken zonder nummer, Knipke zonder nummer (Voeren)

omvat Houtkant als relict van veekering

Kies, Strouvenbos (Voeren)

omvat Houtkant en opgaande bomen op talud

Eiken zonder nummer (Voeren)

omvat Houtkant langs bosrand en holle weg

Heijdt zonder nummer, Rullen zonder nummer (Voeren)

omvat Houtkant langs de Voerbeek

Ottegraeven zonder nummer, Ottegraeven zonder nummer (Voeren)

omvat Houtkant langs holle weg

Komberg zonder nummer (Voeren)

omvat Houtkant op talud

Komberg zonder nummer, Ottegraeven zonder nummer (Voeren)

omvat Houtkant op talud

Komberg zonder nummer (Voeren)

omvat Houtkant op talud

Konenbos zonder nummer (Voeren)

omvat Houtkant op talud langs beek

Kwinten zonder nummer (Voeren)

omvat Houtkant op talud langs holle weg

Komberg zonder nummer (Voeren)

omvat Houtkant op talud langs holle weg

Berg zonder nummer, Veld zonder nummer (Voeren)

omvat Houtkant op talud langs holle weg

Eiken zonder nummer (Voeren)

omvat Houtkant op talud langs pad

Krindaal zonder nummer (Voeren)

omvat Houtkant op talud langs spoorweg

Krindaal zonder nummer, Stationsstraat zonder nummer, Voort zonder nummer (Voeren)

omvat Houtkant op talud langs weg

Knap zonder nummer (Voeren)

omvat Houtkant op talud langs weg

Knap zonder nummer, Veurserveld zonder nummer (Voeren)

omvat Houtkant van hazelaar op talud

Eiken zonder nummer, Knipke zonder nummer (Voeren)

omvat Houtkant van hazelaar op talud

Eiken zonder nummer (Voeren)

omvat Houtkanten langs holle weg

Kwinten (Voeren)

omvat Houtkanten op graften Martelberg

Kattenroth zonder nummer, Ulvend zonder nummer (Voeren)

omvat Houtkanten op talud langs spoorweg

Einde zonder nummer, Ottegraeven zonder nummer, Schophem zonder nummer (Voeren)

omvat Huis Peters

Daal zonder nummer, 5, 6, Voeren (Limburg)

omvat Kalktufbronnen

Komberg (Voeren)

omvat Kapelanie

Komberg 2, Voeren (Limburg)

omvat Kies

Sint-Martens-Voeren (Voeren)

omvat Knotbomenrij langs Veursbeek

Sint-Martens-Voeren (Voeren)

omvat Knotbomenrij met onder meer veldesdoorn

Komberg zonder nummer (Voeren)

omvat Knoteik op steilrand Voervallei

Koebeek zonder nummer (Voeren)

omvat Knotes

De Plank zonder nummer, Eiken zonder nummer (Voeren)

omvat Knotes als hoekboom

Kwinten zonder nummer (Voeren)

omvat Knothaagbeuk

Komberg zonder nummer (Voeren)

omvat Knothaagbeuk bij vakwerkschuur

Schilberg zonder nummer (Voeren)

omvat Knothaagbeuk op steilrand Voervallei

Koebeek zonder nummer (Voeren)

omvat Knothaagbeuken

Kwinten zonder nummer (Voeren)

omvat Knotwilg in tuin

Kwinten 41 (Voeren)

omvat Krijtgroeven

Sint-Martens-Voeren (Voeren)

omvat Krindaal

Krindaal (Voeren)

omvat Kruisbeeld

Kwinten zonder nummer, Voeren (Limburg)

omvat Langgestrekte hoeve

Daal 12, Voeren (Limburg)

omvat Langgestrekte hoeve

Daal 9, Voeren (Limburg)

omvat Langgestrekte hoeve

Vogelstang 4-6, Voeren (Limburg)

omvat Lindenhakhoutstoof in Broekbos

Kwinten zonder nummer (Voeren)

omvat Op stam gezette hazelaar bij vakwerkschuur

Schilberg zonder nummer (Voeren)

omvat Opgaande beuk als hoekboom

Schilberg zonder nummer (Voeren)

omvat Opgaande Canadapopulier als hoekboom

Kwinten zonder nummer (Voeren)

omvat Opgaande eik bij vakwerkschuur

Schilberg zonder nummer (Voeren)

omvat Opgaande linde in dorpskern

Kwinten zonder nummer (Voeren)

omvat Opgaande schietwilg als hoekboom

Kwinten zonder nummer (Voeren)

omvat Parallelweg Komberg

Komberg (Voeren)

omvat Parallelweg naar la Verte Heydt

Sint-Martens-Voeren (Voeren)

omvat Restant uit veekering met oud vlechtwerk

Koebeek zonder nummer (Voeren)

omvat Restant van een kaphaag bij vakwerkschuur

Schilberg zonder nummer (Voeren)

omvat Silexgroeven

Sint-Martens-Voeren (Voeren)

omvat Sint-Martenstraat en Kerkstraat

Kerkstraat, Sint-Martenstraat (Voeren)

omvat Stationsstraat

Stationsstraat (Voeren)

omvat Twee knotessen

Kwinten zonder nummer (Voeren)

omvat Twee mispels als relict van een haag

Komberg zonder nummer (Voeren)

omvat U-vormige hoeve

Vrouwenhof 1, Voeren (Limburg)

omvat Uitgebrikte gronden Voervallei

's Gravenvoeren, Sint-Martens-Voeren (Voeren)

omvat Ulvend

Ulvend (Voeren)

omvat Vakwerkschuur

Knap 37, Voeren (Limburg)

omvat Vakwerkschuur

Schilberg zonder nummer, Voeren (Limburg)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Veekeringen van meidoorn

Berg zonder nummer, Heijdt zonder nummer (Voeren)

omvat Veekeringen van meidoorn

Daal zonder nummer (Voeren)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Veekeringen van meidoorn

Berg zonder nummer, Heijdt zonder nummer (Voeren)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Veekeringen van meidoorn

Daal zonder nummer (Voeren)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Veekeringen van meidoorn

Daal zonder nummer (Voeren)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Veekeringen van meidoorn

Daal zonder nummer (Voeren)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Veekeringen van meidoorn

Kattenroth zonder nummer (Voeren)

omvat Veekeringen van meidoorn

Ulvend zonder nummer (Voeren)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Veekeringen van meidoorn

Kwinten zonder nummer (Voeren)

omvat Veekeringen van meidoorn

Kattenroth zonder nummer, Kwinten zonder nummer (Voeren)

omvat Veekeringen van meidoorn

Komberg zonder nummer (Voeren)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Veekeringen van meidoorn

Veurs zonder nummer (Voeren)

omvat Veekeringen van meidoorn in Sint-Martens-Voeren

Kerkstraat zonder nummer (Voeren)

omvat Veltmanshuis kapittelhuis

Kwinten 3, Voeren (Limburg)

omvat Veurs

Veurs (Voeren)

omvat Vier geknotte haagbeuken

Komberg zonder nummer (Voeren)

omvat Voetweg Dal

Sint-Martens-Voeren (Voeren)

omvat Voetweg naar Krindaal

Sint-Martens-Voeren (Voeren)

omvat Voort

Voort (Voeren)

omvat Watermolen op de Voer

Onder 't Spoor 8, Voeren (Limburg)

omvat Weidepoel

's Gravenvoeren (Voeren)

Logo Onroerend Erfgoed

Deze site is een realisatie van Onroerend Erfgoed, een agentschap van de Vlaamse Overheid dat onroerend erfgoed in Vlaanderen inventariseert, onderzoekt, beschermt, beheert en de ontsluiting ervan stimuleert.