Vliermaal

inventaris bouwkundig erfgoed \ geheel \ plaats

Locatie

Provincie Limburg
Gemeente Kortessem
Deelgemeente Vliermaal
Straat
Locatie Vliermaal (Kortessem)

Administratieve gegevens

Gebeurtenissen
  • Inventarisatie Kortessem (geografische inventarisatie: 01-01-1999 - 31-12-1999).

Juridische gevolgen

Beknopte karakterisering

Beschrijving

De eerste vermelding Fliedermael dateert van 1297. De etymologie van het suffix -mael verwijst naar een vergadering. Vlier- verwijst mogelijk naar de hoogste rechtbank in het land van Loon, gezien in de vroege Middeleeuwen dergelijke vergaderingen doorgaans onder een boom, in casu een vlierstruik, doorgingen.

Vliermaal telt volgende gehuchten: Kapoen, Klik, Hoogveld, Eggetingen, Grimmertingen, Hullertingen, Vliermaalroot en Zammelen; Zammelen vormt nog een herkenbare entiteit en Vliermaalroot is een afzonderlijke deelgemeente sinds 1865.

Als waterloop dient de Mombeek vermeld, die zich aan de westkant van Vliermaal situeert en in het zuiden gedeeltelijk de natuurlijke grens met Borgloon vormt. Vanaf Zammelen tot Wintershoven kent de beek een zuid-noord-verloop. De vallei is er vrij smal en wordt afgeboord door een steile oosthelling en een veel zwakkere westhelling. De vrij smalle beek kent er op sommige plaatsen nog een natuurlijk, meanderend verloop en telt diverse zijbeken, waarvan de Winter- en de Hoogveldbeek de belangrijkste zijn. Graas- en hooiweiden wisselen af met canadapopulieren, oude hoogstamboomgaarden, fruitplantages en akkers. Het vlakke, tot zacht ondulerende oostelijk deel van Vliermaal heeft het klassiek agrarisch uitzicht beter bewaard, onder meer dankzij de hogere bodemvruchtbaarheid, al komen ook hier de fruitplantages opzetten. Het centrum van het dorp is uitzonderlijk op een heuvel gesitueerd. De oudste bewoningssporen klimmen op tot de prehistorie.

De Romeinse bewoning wordt aangeduid door de aanwezigheid van tegulae, onder meer in de toren van de kerk, en door vondsten gedaan bij opgravingen op het Hoogveld en in Zammelen. De Romeinse weg Tongeren-Hasselt-Hechtel doorkruiste het grondgebied van de gemeente.

Reeds in de 10de eeuw was de gemeente de zetel van een graafschap dat van 959 tot 973 toebehoorde aan een zekere Werenharous en nadien eigendom was van graaf Emmo. In de loop van de 11de eeuw werd Vliermaal een Loonse gemeente. De heerlijke rechten hoorden eerst toe aan de graaf van Loon, later aan de prinsbisschop van Luik, daarna en tot 1589 aan Tongeren en uiteindelijk aan Hasselt.

Het gehucht Zammelen was een leen van de graven van Loon.

Vliermaal had een schepenbank, een lokale rechtbank. In 1297 werd er door de graven van Loon bovendien een gouwrechtbank opgericht. Zij verdween in 1796. Het Oppergerecht van het land van Loon werd bijgestaan door regionale banken te Bilzen, Borgloon, Montenaken en Rotem. Eind 13de eeuw beleefde dit gerechtshof haar hoogtepunt. De zetel werd vanaf 1469 tot 1796 naar Hasselt overgebracht, maar de benaming "Oppergerecht van Vliermaal" bleef van kracht. Toch bleef het hof nog regelmatig te Vliermaal vergaderen.

In Vliermaal fungeerden verschillende laathoven, grotendeels Loonse lenen: Pietersheim, Asseterhof, Genop, Gravenhof, toebehorend aan de graven van Loon, Groeningen, van Herderen, Jongenbos, Pastoorshof, toebehorend aan de pastorie van Hoeselt, Rendelborn, Termolen, Vroloe, Wermerbos, Reyshof.

De kerk van Vliermaal was een filiaalkerk van Hoeselt. Het collegiaal kapittel van Hoei had er het patronaatsrecht vanaf 1066. Dit geldt ook voor de kapelanie Vliermaalroot die tot midden 19de eeuw van Vliermaal afhankelijk bleef. Maar het gehucht Zammelen vormde een zelfstandige parochie, vanaf 1246 een dochterkerk van het kapittel van Tongeren. De gehuchten Eggetingen, Grimmertingen en Hullertingen beschikten niet over een eigen kapel en bleven deel uitmaken van de oerparochie Gors-Opleeuw.

De abdij van Herkenrode bezat in Vliermaal de molen zogenaamde "Croesmolen", met bijbehorende hoeve.

De heuvelsite Vliermaal is een echt straatdorp. Al op de Ferrariskaart (1771-77) wordt de as van deze traditionele landbouwnederzetting uit Vochtig-Haspengouw gevormd door de huidige Leopold III- en de Beekstraat. In die tijd was de Overbeekstraat op verkeerstechnisch vlak wel belangrijker dan de parallel ermee lopende Kersendaelstraet, die later aan betekenis won. In het noordwesten van het dorp waren toen ook ettelijke kleine hoeven geconcentreerd. Doordat Vliermaal niet onmiddelijk op of nabij een grote verkeersweg is gelegen en door het uitblijven van grote verkavelingszones, is de bevolkingstoename er niet spectaculair gestegen in de 20ste eeuw. De recente toename komt vooral tot uiting in een verdichting en uitbreiding van de lintbebouwing aan de bestaande wegen. De hellingen in de omgeving van de dorpskern, ten westen van de Leopold III-straat, eertijds veelal weiden met hoogstamboomgaarden, zijn recent door nieuwbouw ingenomen. Het betreft de Loo-, Boschel-, de Oude Tram-, de Sint-Jansstraat en de Kerkveldweg. De Oude Tramstraat verwijst als naam naar de voormalige tramlijn tussen Wintershoven en Vliermaal, een element van de regionale verbinding Kortessem-Schalkhoven-Tongeren. Naar Wintershoven toe werd een deel van deze bedding tot een wandelpad omgevormd.

In Vliermaal waren in het verleden heel wat molens in bedrijf. Tot de afgebroken en/of ontmantelde molens behoren: de watermolen van Grimmertingen, in 1280 vermeld, de slagmolen van Hullertingen, gelegen op de Mombeek, vermeld in 1294, ontmanteld in 1851 en volledig afgebroken circa 1900; de vuurmolen van de Overbeekstraat, in 1863 opgericht met als krachtbron een stoommotor en stopgezet in 1956; de zogenaamd "Libekesmolen", in 1931-32 in een pand aan de huidige Leopold III-straat opgestart met als krachtbron een mazoutmotor, die later naar de zogenaamd "Lambrechtshoeve" werd overgebracht, een elektrische motor kreeg en tot in 1944-1945 in bedrijf is gebleven. Tot de nog bestaande molens behoren de windmolen van Vliermaal en de hogerop genoemde "Croesmolen".

Vliermaal was steeds een landbouwgemeente. In 1833 was er ook een brouwerij actief. Thans vormt de fruitteelt de belangrijkste bedrijvigheid. Niettemin is de grote uitwijking sedert 1850 te verklaren door een gebrek aan plaatselijke tewerkstelling.

Oppervlakte: 937 hectare. Aantal inwoners (01-01-1999): 1.868.

  • Breedte der wegen in vorige eeuwen, onder de jurisdictie van 't Loonsch hof van Vliermael uit een handschrift, in De Maasgouw, 3, 1881, p. 419.
  • Limburgs Haspengouw. Bundel studiën uitgegeven bij gelegenheid van de honderdste verjaring der stichting van het Koninklijk Limburgs Geschied- en Oudheidkundig Genootschap te Tongeren , Hasselt, 1951, p. 160, 161, 162, 164, 166, 167.
  • Mémoire historique et étymologique sur les noms des anciens habitants, territoires, communes et hameaux de la province de Limbourg , in Bulletin de la Société scientifique et littéraire du Limbourg, 6, 1863, p. 154-155.
  • BAILLIEN H., Het leengoed "Genop" te Vliermaal , in Het Oude Land van Loon, 24, 1969, p. 49-56.
  • BALDEWYNS C. e.a., Veldkruisen in het kanton Borgloon. Alken, Borgloon, Heers, Kortessem, Wellen, Borgloon, 1994, p. 38-39, pentekening.
  • BAUCHHENSS G. - NOELKE P., Die Iupitersäulen in den germanischen Provinzen , in Beihefte der Bonner Jahrbücher, 41, Keulen-Bonn, 1981, p. 495.
  • BAUWENS-LESENNE M., Bibliografisch repertorium van de oudheidkundige vondsten in Limburg behoudens Tongeren-Koninksem (vanaf de vroegste tijden tot de Noormannen) , in Oudheidkundige repertoria, Reeks A: Bibliografische repertoria; 8, Brussel, 1968, p. 359-361.
  • BOGAERS J.E., Vliermaal-Zammelen: een aan Juppiter gewijd monument , in Archeologie, 1971, p. 19-20.
  • BOGAERTS D. & VALGAERTS E., Kortessem. een rijk molenverleden , Kortessem, 1990, p. 14 (ill. 3), 15, 17, 18 (ill. 5), 19, 21, 22, 28, 29, 35, 36, 42, 48, 49, 51, 80, 129, 137-144 (met ills.), 155, 157-173 (met ills.), 174 (ill. 72), 175 (ill. 74), 180, 187, 190-200 (ills.), 202, 206, 207-209, 210, 216, 218.
  • DRIESEN W., Bulletin... , p. 131.
  • GIELEN E., Vliermaal. Dorpsmonografie , onuitgegeven verhandeling (Hasselt), 1986.
  • GILISSEN J., Archiefjes , Tongeren, 1993, p. 40-41.
  • GILISSEN J., Kortessem in oude prentkaarten, Zaltbommel, 1981, p. 1-2, prentkaarten nrs. 9, 12, 16, 19, 34.
  • GILISSEN J., Kortessem in oude prentkaarten, 2 , Zaltbommel, 1994, p. 1-2, prentkaarten nrs. 2, 6, 10, 17, 24, 29, 34, 45, 50, 53-54, 58, 65, 72.
  • JANSEN de LIMPENS K.J.T., Leen- en laathoven in de Maaslandse territoria voor 1795, in Limburgs Geschied- en Oudheidkundig Genootschap; 6, Maastricht, 1974, p. 140-141.
  • LUX G.V., De Romeinse overblijfselen in de streek rondom Gors-Opleeuw, in Het Oude Land van Loon, 25, 1970, p. 49.
  • PAQUAY J., De hoeven der kerkelijke instellingen in Limburg, in Verzamelde opstellen uitgegeven door den Geschied- en Oudheidkundigen Studiekring te Hasselt, 4, 1928, p. 130.
  • PAQUAY J., Les paroisses de l'ancien concile de Tongres, y compris les conciles de Hasselt et Villers-l'Evêque démembrés du même concile . Bulletin de la Société d'Art et d'Histoire du Diocèse de Liège, 18, 1909, p. 65 (noot 1), 89, 103, 105.
  • REMANS A., Over een (vergeten) laathof "Pietersheim" onder Vliermaal , in Limburg, 40, 1961, p. 310-318.
  • SMEESTERS J., Sporen in de leem. Het Zuid-Limburgse platteland in de Romeinse tijd , (tent.cat.). Tongeren, s.a., p. 6.
  • VANAUDENAERDE J., D'n tram van Kortessem. Z'n historie, Kortessem, 1988, p. 3, 9, 10, 13 e.v., 17, 19 e.v., 23, 29 e.v., 36 e.v., 41, 44, 52 e.v., 74, 79, 81, 82, 94 e.v.

Bron: Pauwels D., Schlusmans F. met medewerking van Muyldermans E. & Rombouts J. 1999: Inventaris van het cultuurbezit in België, Architectuur, Provincie Limburg, Arrondissement Tongeren, Kanton Borgloon, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen 14N4, Brussel - Turnhout.

Auteurs: Pauwels, Dirk & Schlusmans, Frieda

Datum tekst: 1999

Relaties

maakt deel uit van Kortessem

Kortessem (Limburg)

omvat Boschelstraat

Boschelstraat (Kortessem)

omvat Coutjoul, gesloten hoeve

Coutjoulstraat 1, Kortessem (Limburg)

omvat Eggetingenstraat

Eggetingenstraat (Kortessem)

omvat Gemeenteschool

Kersendaelstraat 1, Kortessem (Limburg)

omvat Gesloten hoeve

Overbeekstraat 94, Kortessem (Limburg)

omvat Gesloten hoeve

Overbeekstraat 50-52, Kortessem (Limburg)

omvat Grimmertingenstraat

Grimmertingenstraat (Kortessem)

omvat Hoeve

Bieskuilstraat 10, Kortessem (Limburg)

omvat Hoeve

Loostraat 3, Kortessem (Limburg)

omvat Hoeve

Luyssenstraat 48, Kortessem (Limburg)

omvat Hoeve Kuypers

Valgaërstraat 15, 15A, Langwei 2, Kortessem (Limburg)

omvat Hoeve met losstaande bestanddelen

Overbeekstraat 17, Kortessem (Limburg)

omvat Hoeve Veldhinghen

Veldhinstraat 2, Kortessem (Limburg)

omvat Hoogveldstraat

Hoogveldstraat (Kortessem)

omvat Leopold III-straat

Leopold III-straat (Kortessem)

omvat Stal in vakwerkbouw

Loostraat 53, Kortessem (Limburg)

omvat Tongersesteenweg (Vliermaal)

Tongersesteenweg (Kortessem)

omvat Watermolen Croesmolen

Oude-Hoevestraat 29, Kortessem (Limburg)

omvat Zammelen

Vliermaal (Kortessem)

Logo Onroerend Erfgoed

Deze site is een realisatie van Onroerend Erfgoed, een agentschap van de Vlaamse Overheid dat onroerend erfgoed in Vlaanderen inventariseert, onderzoekt, beschermt, beheert en de ontsluiting ervan stimuleert.