Zonnebeke

inventaris bouwkundig erfgoed \ geheel \ plaats

Locatie

Provincie West-Vlaanderen
Gemeente Zonnebeke
Deelgemeente Zonnebeke
Straat
Locatie Zonnebeke (Zonnebeke)

Administratieve gegevens

Gebeurtenissen
  • Inventarisatie Zonnebeke (geografische inventarisatie: 01-01-1991 - 31-12-1991).

Juridische gevolgen

Beknopte karakterisering

Beschrijving

Gemeente van 3.646 inwoners (1989) en 1.774 ha. Ligging in de Westhoek, Zandlemig-Vlaanderen; aan de Zonne-, Hane-, Nieuwe- en Verloren hoekbeek; aan de voormalige spoorlijn Ieper-Roeselare; in het Z.W. doorkruist door de A19. Matig golvend reliëf met overwegend vruchtbare en - met uitzondering van de vele beekdepressies . goed gedraineerde licht- zandleem - en zandleembodems.

Bossen o.m. na W.O. I heraangelegd: recreatiedomein van het kasteel Zonnebeke (10 ha), rijksdomein "Den Doel" of het Polygoonbos (68 ha) en de Nonnebossen (15 ha).

Landbouw - en woondorp. Streekmuseum ondergebracht in het voormalige kasteel Iweins (Ieperstraat nr. 7). Industrie: steenbakkerij werkend op basis van de lokaal gewonnen Ieperiaanse klei (Ieperstraat nr. 186); veder- en donsfabriek (Maagdenstraat nr. 10).

Eerste vermelding in 1072 als Sinnebecche. Zonnebeke en omyeving reeds vrij dicht bevolkt vanaf de vroege middeleeuwen, en omgeven door drie grote boscomplexen: het "Vrijbush", het boscomplex ten W. en ten N.W. van Ieper en dit dat de gemeenten Passendale, Moorslede, Beselare, Geluveld en Zillebeke omvat. Voor 1000 na Chr.: eerste .eerder clandestiene.ontbossing en ontginning. Eind XI - begin XII: meer systematische ontginning. Aldus behorend tot de oudste ontginnings- en woonzones van West-Vlaanderen (vroeg-middeleeuws, Karolingisch) met uitzondering van het gebied ten Z. van Zonnebeke.

Voormalige vestigingsplaats van twee kloosters: de augustijnenabdij (1072 - 1796) in het dorpscentrum met de abdijkerk als parochiekerk en de benedictinessenabdij Nonnebossche (1101-1583) gelegen in het gelijknamige bos, echter verwoest in XVI tijdens de godsdiensttroebelen en nadien voortgezet te Ieper.

Ontstaan van de augustijnen- en vermoedelijk ook van de benedictinessenabdij, nanw verbonden met het bestaan van de heerlijkheid van Rollegem met kern . omwald kasteel en neerhof . gelegen tgov. de kerk. Heerlijkheid in 1698 verkocht aan de augustijnenabdij; kasteel gesloopt i.l.v. XVIII B, doch neerhof bewaard tot in 1914.

1072, 1112: stichting door de heer van Rollegem, toen ook burggraaf van Ieper, van een kapittel waaraan hij een gebied schenkt met de opdracht er een abdij op te bouwen. 1142: de kanunniken sluiten zich aan bij de orde van Arrouaise en leven dan vlg. de regel van Augustinus. 1455, 1476: abdij gedeeltelijk door brand verwoest. 1566: plundering en vernieling van een groot deel der abdijgebouwen. 1579: brand, waarna abdijcomplex niet meer in zijn totaliteit hersteld. Tot aan haar afschaffing met de Franse Revolutie beheerste de augustijnenabdij het sociaal, politiek en economisch levee te Zonnebeke. 1797: verkoop van het abdijdomein gevolgd door afbraak van de gebouwen met uitzondering van de kerk, de abdijhoeve en de abtswoning. I.l.v. XIX: omvorming tot kasteeldomein door de familie Iweins (Ieperstraat nr.7).

De drukke bouwbedrijvigheid rond de eeuwwisseling weerspiegelt echter geenszins een grote economische of industriële activiteit te Zonnebeke.

Nieuwe bouw uit XIX B-1914: station (ca.1868), vergroting van de parochiekerk (1869-1870), kloosterschool (ca.1885), gemeentehuis en postkantoor (1897), rijkswachtkazerne (1908), wijkschooltjes, dorpswoningen,...

Industrie in 1914: twee brouwerijen, twee veldsteenbakkerijen en een "mechanische" steenbakkerij met Engelse ringoven, vijf windmolens, een zuivelfabriek, twee constructiewerkhuizen (o.m. landbouw-, maal-, ontroommachines en draaimolens).

Gemeente volledig verwoest tijdens W.O. I. Twee oorlogskerkhoven en meerdere gedenktekens verspreid over de gemeente:

- Buttes New British Cemetery en 5th Australian Division Memorial, Lange Dreve - Polygoon Wood Cemetery, Lange Dreve - Princess Patricia Light Infantry Monument, Prinses Patriciastraat

- Gedenkzuil James Ewen Brodie, Nonnebossen - Monument van de 7de Britse Divisie, Beselarestraat - Broodseinde gedenkteken, Roeselarestraat Restanten van het slagveld: ondergrondse schuilplaatsen o.m. de z.g. "Bremen Redoubt" (Ieperstraat nr.186) en de z.g. "Zonnebeke Church Dugout. onder de vooroorlogse kerk; twee Duitse bunkers (Polygoonbos).

Vanaf februari 1919, geleidelijke terugkeer van de bevolking en oprichting van noodwoningen, -kerk, -gemeentehuis, -school... o.m. met hulp van het Koning Albertfonds (barakken). Definitieve wederopbouw vlg. aanleg- en rooilijnplan n.o.v. architect H. Hoste (Brugge) en landmeter A. Coppens (Roeselare); in grote lijnen herstel van vooroorlogs stratenpatroon. Beperkte urbanistische ingrepen in de dorpskom: rechttrekking van de bocht voor de kerk (Ieper-, Roeselarestraat), verbreding van de Langemarkstraat tot 14 m, aanleg van de nieuwe Albertstraat op 10 m breedte, vergroting van het marktplein, en verbeteringen aan de Frezenbergstraat. Hieraan gekoppelde "verschuivingen" cf. o.m. bouw van de St.-Lucasschool en het Patronaatsgebouw achter het vooroorlogse gemeentehuis op de hoek Ieper-/ Langemarkstraat, en oprichting van een nieuw gemeentehuis aan het vergrootte marktplein.

Realisatie in de periferie van een meer progressief project: kleine tuinwijk als uiting van eigentijdse huisvestingsprinciepen gebaseerd op oudere tuinwijkgedachten en met aandacht voor de meer sociaal-functionele wederopbouwaanpak van de modernisten (Langemarkstraat nr. 54-102).

"Industriële wederopbouw" in de lijn van de voor W.O. I bestaande, echter vervanging van de vooroorlogse windmolens door maalderijen en erg beperkte wederopbouw van de vroeger talrijke cichorei-asten. Vanaf 1925, geleidelijk verdwijnen van de veldsteenbakkerijen; de enige overblijvende schakelt in 1930 over op een Engelse ringoven (Ieperstraat nr. 186).

Grootste wederopbouwactiviteiten tussen 1922 en het topjaar 1924: de dorpskom krijgt haar definitief uitzicht, bouw van een nieuw "kasteel" met "cottage"-allures door de familie Iweins, voltooiing van de schoolgebouwen en de parochiekerk.

Dorpskom met typerende lintbebouwing aan de Ieper-, Roeselare- en Langemarkstraat, gedomineerd door de modernistische O.-L.-Vrouwokerk ten N. van en palend aan het beboomde kasteeldomein; marktplein ter hoogte van de hoek Roeselare-/ Langemarkstraat. Ten Z.W. van de dorpskom: nieuwe sociale woonwijk "Boudewijnpark". Gehuchten: Frezenberg, Westhoek, Molenaarelst, Broodseinde. Weekendverblijfplaatsen: Nonnebossen (N., O., Z., W.) en Hazebos.

Basisbebouwing met breedhuizen van één à twee bouwl. onder pannen zadeldak. Doorsnee-wederopbouwarchitectuur in de lijn van de vooroorlogse, behoudens de modernistische realisaties van architect H. Hoste: de parochiekerk, de pastorie, de inmiddels door nieuwe bouw vervangen gemeenteschool echter met behouden onderwijzerswoning (Berten Pilstraat nr. 6) en een nog deels bewaarde eenheidsbebouwing (Roeselarestraat nr. 9-19).

Zelfde wederopbouwtrant voor de eigendommen van de kasteelbewoners Iweins herkenbaar aan: licht gebogen zadeldaken met breed overstekende dakrand op houten modillons en windborden voor de zijpuntgevels.

Uit archiefonderzoek blijken de meeste panden wederopgebouwd naar eenvoudige planner getekend door de eigenaar of de aannemer zelf. Naast H. Hoste waren o.m. Ook volgende architecten betrokken bij de wederopbouw van Zonnebeke: A. Dugardijn (Brugge), K. Laloo (Izegem), G. Huise (Roeselare), F. Delrue (Moorsele), L. Masure (Elsene), A. Depoorter (Ieper), N. Lacroix (De Panne), A. Lener (Brussel), G. Huygens (Brussel), J. Van Hoenacker (Antwerpen), L. Verstraate (Izegem), R. Cauwe (Brugge), A. De Pauw (Brugge),...

Referentie(s)

A.R., D.V.G., 11702. G.A.Z., 575.02, 575.04, 625.32, 861.11, 861.31, 874.1. Straatinleidingen en historische notities: DESEYNE A. en A., Zonnebeke 1914-1918. Dood en heropstanding van een dorp, Zonnebeke, 1976.

DESEYNE A., Zonnebeke (De Gidsenkring, XXVIII, 1, 1990, p.3-26). PIL V., Zonnebeke, heerlijk verleden en zonnig heden, Zonnebeke, 1962. DE MEULEMEESTER J., DE SMET M., WAEGEMAN A., De Augustijnenabdij te Zonnebeke (Archaeologia Belgica, II, I, p.127-130).

DESEYNE A., Dugouts. Het werk van de Tunneling Companies na de slag bij Passendale sept. 1917 - april 1918, Zonnebeke, 1990].

ID. Huib Hoste (1881-1957) en de wederopbouw te Zonnebeke, Zonnebeke, 1981. ID. Passchendaele 1917, tentoonstellingscatalogus, Zonnebeke, 1987. PATTYN B., De wederopbouw te Zonnebeke na de Eerste Wereldoorlog, onuitgegeven eindverhandeling St.-Lucas, Gent, 1983.

SMETS M., Huib Hoste, voorvechter van een vernieuwde architectaur, Brussel, 1972.

Bron: Delepiere A.-M. & Huys M. 1991: Inventaris van het cultuurbezit in België, Architectuur, Provincie West-Vlaanderen, Arrondissement Ieper, Kantons Mesen - Wervik - Zonnebeke, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen 11N3, Brussel - Turnhout.

Relaties

maakt deel uit van Zonnebeke

Zonnebeke (West-Vlaanderen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Albertstraat

Albertstraat (Zonnebeke)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Arbeiderswoning

Spilstraat 2, Zonnebeke (West-Vlaanderen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Berten Pilstraat

Berten Pilstraat (Zonnebeke)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Beselarestraat (Zonnebeke)

Beselarestraat (Zonnebeke)

omvat Betonnen bunker

Nonnebossenstraat zonder nummer, Zonnebeke (West-Vlaanderen)

omvat Bunker Thames Farm

Groenestraat zonder nummer, Zonnebeke (West-Vlaanderen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Dragondersstraat

Dragondersstraat (Zonnebeke)

omvat Duitse mitrailleurspost

Groenestraat 5, Zonnebeke (West-Vlaanderen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Frezenbergstraat

Frezenbergstraat (Zonnebeke)

omvat Gedenkzuil E.J. Brodie

Nonnebossenstraat zonder nummer, Zonnebeke (West-Vlaanderen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Grote Molenstraat

Grote Molenstraat (Zonnebeke)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Ieperstraat

Ieperstraat (Zonnebeke)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Lange Dreve

Lange Dreve (Zonnebeke)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Langemarkstraat

Langemarkstraat (Zonnebeke)

omvat Polygoonbos en Reutelbeekvallei

Beselare, Geluveld, Zonnebeke (Zonnebeke)

omvat Roeselarestraat

Roeselarestraat (Zonnebeke)

omvat Slagveld Passendale

Passendale, Zonnebeke (Zonnebeke)

omvat Spoorzate Zonnebeke - Passendale

Onbepaald zonder nummer, Zonnebeke (West-Vlaanderen)

Logo Onroerend Erfgoed

Deze site is een realisatie van Onroerend Erfgoed, een agentschap van de Vlaamse Overheid dat onroerend erfgoed in Vlaanderen inventariseert, onderzoekt, beschermt, beheert en de ontsluiting ervan stimuleert.