Scheldekaaien

inventaris bouwkundig erfgoed \ geheel \ plaats

Locatie

Provincie Antwerpen
Gemeente Antwerpen
Deelgemeente Antwerpen
Straat Jordaenskaai, Ledeganckkaai, Orteliuskaai, Plantinkaai, Sint-Michielskaai, Tavernierkaai, Van Meterenkaai, Cockerillkaai, De Gerlachekaai, D'Herbouvillekaai, Ernest Van Dijckkaai, Rijnkaai
Locatie Cockerillkaai, D'Herbouvillekaai, De Gerlachekaai, Ernest Van Dijckkaai, Jordaenskaai, Ledeganckkaai, Orteliuskaai, Plantinkaai, Rijnkaai, Sint-Michielskaai, Tavernierkaai, Van Meterenkaai (Antwerpen)

Administratieve gegevens

Gebeurtenissen
  • Herinventarisatie bouwkundig erfgoed op de Scheldekaaien (Antwerpen) (01-01-2013 - 31-12-2013).
  • Herinventarisatie stad Antwerpen (geografische herinventarisatie: 10-02-2010 - 31-12-2018).
  • Inventarisatie Antwerpen (geografische inventarisatie: 01-01-1976 - 31-12-1992).

Juridische gevolgen

Beknopte karakterisering

Beschrijving

De Scheldekaaien bestaan van zuid naar noord uit: Ledeganckkaai, De Gerlachekaai, Cockerillkaai, Sint-Michielskaai, Plantinkaai, Ernest Van Dijckkaai, Jordaenskaai, Orteliuskaai, Van Meterenkaai, Tavernierkaai en Rijnkaai.

Historiek

Tot eind 18de eeuw waren de Schelde-oevers versterkt met vestingmuren en -torens, afgebroken tussen 1797 en 1804: kort daarop liet Napoleon de verhoging van de grond beginnen, voortgezet onder het Hollands bewind. Aanvankelijk was het niet meer dan een aarden dam gestut door rijen palen; in 1819 werden stenen aanlegplaatsen gebouwd, in 1837 vervolledigd met blauwstenen kaaimuren.

Op voorstel van burgemeester Van Ertborn werden de nieuwe kaaien respectieveljke Orteliuskaai (naar de aardrijkskundige), Jordaenskaai en Van Dijckkaai (naar beide schilders) genoemd; laatst genoemde werd later veranderd in Ernest Van Dijckkaai (operazanger) om verwarring te vermijden met de in 1869 geopende Antoon van Dyckstraat nabij het Stadspark. Stadsarchitect François Verly ontwierp plannen voor een eenvormig gevelfront van magazijnen en woningen, uitgevoerd omstreeks 1818-1850.

Omstreeks 1870 stelde men vast dat de Schelde onrustwekkend verzandde: de onregelmatige breedte van de stroom werd hiervoor verantwoordelijk gesteld. Een gelijkmatige breedte van 350 m voor de stad werd noodzakelijk geacht; deze kon slechts bekomen worden door de uitsprong aan de Werf weg te nemen. Door verbredings- en verdiepingswerken zou bij lage tij een diepte van 8 m worden bereikt, zodat "grote" zeeschepen aan de Antwerpse rede zouden kunnen aanleggen. In 1877 werden de werken aangevat; op 26 juli 1885 werden de nieuwe Scheldekaaien officieel ingehuldigd. De werken bestonden uit:

1. het bouwen van een kaaimuur van circa 3500 m langsheen de rechteroever van de Schelde, namelijk van Kattendijksluis tot Zuid, met insteek voor een vlotbrug, tussen Steen en Suikerrui;

2. het maken van een verbindingsdijk van 650 m te beginnen aan het zuideinde van de nieuwe kaaimuur;

3. het graven van dokken;

4. de aanvullingswerken achter de nieuwe kaaimuur en van de vier oude vlieten (Brouwersvliet, Sint-Pietersvliet, Koolvliet, en Sint-Jansvliet);

5. de nodige baggerwerken om de stroom voldoende breed en diep te houden; het zand van de baggerwerken werd gebruikt voor de grondaanvullingen achter de kaaimuur;

6. het afbreken en opruimen van alle uitspringende muren of aanlegplaatsen.

Hierdoor verdwenen al de huizen aan de Werf en in daarachter liggende straten, zowet 700 in aantal. Het Burchtplein en tal van straten werden totaal van de kaart geveegd (zoals Mattenstraat, Steenstraat, Gevangenisstraat). Van de heden nog bestaande straten als Burchtgracht, Zakstraat, Saucierstraat, Palingbrug, Guldenberg werden ganse gedeelten gesloopt en het tracé verkleind, van de Kaasstraat werd heel de westzijde afgebroken en het huizenfront op de kaaien werd achteruit gebracht.

Onroerend erfgoed

Om het niveauverschil tussen laatst genoemde en de hoger liggende Kuipersstraat, Zilversmidstraat en Kaasstraat op te vangen werd de trap nabij de Willem Ogierplaats gebouwd.

De kaaien zelf kregen een breedte van 100 m. Langsheen de Schelde bevindt zich over gans de lengte een hardstenen kaaimuur, voorzien van gietijzeren met cement opgevulde meerpalen. Aan het Steenplein ontbreken laatstgenoemde, maar werd een insteek in de kaaimuur voorzien voor een vlotbrug.

Meer landinwaarts bevinden zich voorzieningen voor laden en lossen: aan de afdaken nummers 20-2l (Ernest Van Dijckkaai) enkel een goederenspoor: aan de afdaken nummers 22 tot 25 (Jordaenskaai en Orteliuskaai) een watergeul voor de afloop van de hydraulische installaties, en vervolgens sporen voor de hydraulische kranen (waartussen nog een goederenspoor) en aansluittappen voor het leveren van waterkracht.

Ter hoogte van de afdaken nummers 22-23 (Jordaenskaai) bevinden zich (van zuid naar noord) nog:

  • kraan nummer 111: een portaalkraan van 2-4 T hefvermogen, geconstrueerd door de "Union Métallurgique", 1907;
  • kraan nummer 97: hoogportaalpiramide - 2-4 T hefvermogen, geconstrueerd door de "Societé de la Meuse" uit Luik, 1912, hefvermogen 2000 kg;
  • kranen nummer 130 en l32: twee hoogportaalpiramidekranen, geconstrueerd door de "S.A. Liégeoise de Construction de Machines", 1902.
  • De kranen nummers 111 en 97 werden op 24 april 1975 van afdak 19 naar hier overgeplaatst.
  • Ter hoogte van de afdaken nummers 24-25 bevinden zich nog twee hoogportaalpiramidekranen van 2 T hefvermogen, de nummer 98 ("La Meuse", 1912) en de nummer 139 ("S.A. Liégeoise de Construction de Machines", 1902).

Het typisch beeld van de Scheldekaaien wordt echter gevormd door de metalen loodsen voor het stockeren van goederen.

  • De afdaken nummers 20-21 (ter hoogte van de Ernest Van Dijckkaai) werden in december 1884 aanbesteed aan de "Forges de la Biesme"; de werken werden voltooid op 15 juni 1885 en definitief opgeleverd op 30 juli 1886. Zij tellen in totaal negentien overkappingen: open constructies op met klinknagelverbindingen verstevigde liggers, aan de voet omgeven door twee kwartbolvormige gietijzeren stootblokken (waarvan sommige gemerkt met in reliëf gegoten letters in kader: V. Bertaux / Constructeurs / Bruxelles-Midi). Aanleunende, langs de Schelde afgewolfde zadeldaken met golfplaten, waaronder aan landzijde een fronton met ingesneden gestileerde plantmotieven; bekroond door een wapenschild met Mercurius-attributen, stuurwiel en anker: op het aanleuningspunt van de zadeldaken het wapenschild van de stad Antwerpen. IJzeren gebint, met tot zuiltjes verwerkte X-balken als schoren. Door de afdaken werd de Schelde aan het gezicht van de wandelaars onttrokken. In april 1879 reeds werd door volksvertegenwoordiger De Decker in de Kamer de idee geopperd om langs de Schelde terrassen op kolommen te bouwen, naar het voorbeeld van Genua.
  • Het Zuiderterras, aan de afdaken 20-21, is bereikbaar via een helling aan het Steenplein (zie aldaar) en een dubbele trap tegenover de Sint-Jansvliet. Op ijzeren liggers (aan de voet omgeven door twee kwartbolvormige gietijzeren stootblokken, bekroond met geprofileerde pseudo-plint) rust een geasfalteerde wandelweg op niveau, afgezet met gietijzeren leuningen en aanleunend tegen de afgewolfde zijde van de afdaken.
  • Op het zuidelijk uiteinde van het Zuiderterras stond een paviljoentje op vierkante plattegrond in neoclassicistische stijl, bekroond met attica en houten lantaarn; de vier identieke zijden waren geleed door platte pilasters en rondboogvormige doorbrekingen in geprofileerde omlijsting; een driehoekig fronton als beëindiging; in het interieur: opvallende gietijzeren zuilen (met Korinthisch kapiteel, niet-gecanneleerde schacht, met aan de voet gecanneleerd en versierd gedeelte op basement) waarop met hout en pleisterwerk bezette I-ijzers.
  • Eveneens op het Zuiderterras, ter hoogte van de Suikerrui, bronzen Minervabeeld door Mascherini(1958).
  • De afdaken nummers 22-23 (in totaal 17 overkappingen ter hoogte van de Jordaenskaai en de Koolkaai) werden op 20 juni 1887 aanbesteed aan de firma Em. Hargot: zij waren een jaar later klaar en werden definitief opgeleverd op 10 oktober 1889. Het zijn afdaken van hetzelfde type als de nummers 20-21: nochtans zijn de stootblokken in de meeste gevallen getekend met in reliëf gegoten letters in ellips: Nicaise & Delcuve / La Louvière / Belgique, met daarnaast enkele waarop: V. Bertaux & Co / Bruxelles op wapperende band, en dezelfde rechthoekige merken als bij afdaken nummers 20-21. De afdaken nummers 22-23 zijn eveneens voorzien van een aanleunend wandelterras (het zogenaamde Noorderterras), toegankelijk langsheen het Steen en trappen tegenover de Guldenberg.
  • Op het noordelijke uiteinde van het Noorderterras een paviljoentje op vierkante plattegrond, in neogotische stijl met tentdak (leien) bekroond met belvedère: elke zijde is voorzien van een trapgeveltje en versierd met ronde hoektorentjes en kantelen .
  • De afdaken nummers 24-25 (in totaal 20 overkappingen, ter hoogte van de Orteliuskaai en deels doorlopend langsheen de Van Meterenkaai) zijn eveneens van hetzelfde type, doch zonder wandelterras, en dus eveneens zonder afwolving aan de zijde der Schelde. Stootblokken op dezelfde wijze gemerkt als bij de afdaken nummers 22-23.

Tussen de afdaken en de straatweg bevinden zich nog vier goederensporen (waarvan één onder de afdaken doorloopt), met talloze wissels; enkelspoor langsheen het Steenplein.

Het havengebied wordt van de openbare weg gescheiden door een smeedijzeren hekken op natuurstenen voetstuk, op de stootblokken langsheen de toegangen gemerkt met "Aug (?) Van Aerschot"; daarbij nog een bomenhaag tussen de Suikerrui en de Sint-Jansvliet.

  • HIMLER, A., Koudwaterdruk voor havenwerktuigen te Antwerpen, Colloquium industriële archeologie van de Antwerpse haven. Mededelingen van het centrum voor Bedrijfsgeschiedenis, nummer 4, 26-10-1974, p. 35-68.

Bron: Goossens M.& Plomteux G. met medewerking van Linters A., Steyaert R., Illegems P. & De Barsée L. 1976: Inventaris van het cultuurbezit in België, Architectuur, Stad Antwerpen, Bouwen door de eeuwen heen 3NA, Brussel - Gent.

Auteurs: Goossens, Miek & Plomteux, Greet

Datum tekst: 1976

Alle teksten

Relaties

maakt deel uit van Antwerpen - Historische binnenstad

Antwerpen (Antwerpen)

omvat Bureel

Sloepenweg zonder nummer, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Cockerillkaai

Cockerillkaai (Antwerpen)

omvat D'Herbouvillekaai

D'Herbouvillekaai (Antwerpen)

omvat De Gerlachekaai

De Gerlachekaai (Antwerpen)

omvat Duitse bunker

Sloepenweg zonder nummer, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Ernest Van Dijckkaai

Ernest Van Dijckkaai (Antwerpen)

omvat Jordaenskaai

Jordaenskaai (Antwerpen)

omvat Ledeganckkaai

Ledeganckkaai (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Orteliuskaai

Orteliuskaai (Antwerpen)

omvat Plantinkaai

Plantinkaai (Antwerpen)

omvat Pompgebouw

Sloepenweg 2, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Rijnkaai

Rijnkaai (Antwerpen)

omvat Sint-Michielskaai

Sint-Michielskaai (Antwerpen)

omvat Staketsels bij Royerssluis

Royerssluis zonder nummer, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Tavernierkaai

Tavernierkaai (Antwerpen)

Geen afbeelding beschikbaar

omvat Van Meterenkaai

Van Meterenkaai (Antwerpen)

omvat Ventilatiegebouw voetgangerstunnel Sint-Anna

Beatrijslaan zonder nummer, Antwerpen (Antwerpen)

omvat Wachtershuisjes aan Royers- en Lefebvrebrug

Royerssluis zonder nummer, Lefebvrebrug zonder nummer, Antwerpen (Antwerpen)

Logo Onroerend Erfgoed

Deze site is een realisatie van Onroerend Erfgoed, een agentschap van de Vlaamse Overheid dat onroerend erfgoed in Vlaanderen inventariseert, onderzoekt, beschermt, beheert en de ontsluiting ervan stimuleert.