is aangeduid als beschermd stads- of dorpsgezicht, intrinsiek Kasteel Rattennest met omgeving
Deze bescherming is geldig sinds
is aangeduid als vastgesteld bouwkundig erfgoed Kasteeldomein Rattennest
Deze vaststelling is geldig sinds
omvat de aanduiding als beschermd monument Kasteel Rattennest
Deze bescherming is geldig sinds
is aangeduid als vastgesteld bouwkundig erfgoed Kasteel Rattennest
Deze vaststelling was geldig van tot
De eerste vermelding van het domein vindt men terug in Antwerpse Schepenbrieven van 1426 als 't Goet te Groenenberghe. In 1558 werd het goed verkocht aan Jacob van der Heyden, ridder en edelman. Op de Ferrariskaart van 1770 heeft het de naam gekregen van 'Rattennest'. De bekendste eigenaar was ongetwijfeld de rijke bankiersfamilie Spinola die 'Gruenenberghe' gebruikte als buitenverblijf. In 1807 kwam het in bezit van de familie Lambrechts. Na het overlijden van Jozef Lambrechts werd het domein verkaveld. Het kasteel en een deel van het oorspronkelijke domein bleef evenwel ongerept behouden te midden van een villawijk.
De eerste vermelding van het domein vindt men terug in Antwerpse Schepenbrieven van 1426 als 't Goet te Groenenberghe. In 1557 werd het beschreven als een speelhuis en hoeve met schuren en stallen. In 1558 werd het door de kinderen van Balthasar van Immerseel verkocht aan Jacob van der Heyden, ridder en edelman. Het werd nagenoeg totaal verwoest in 1583.
Op de kabinetskaart van de Ferraris (1770-1778) heeft het de naam gekregen van 'Rattennest'. Het huidig gebouw dateert uit de eerste helft van de 18de eeuw. Het werd hersteld in 1807 waarbij de kruiskozijnen verwijderd werden en de gevel bepleisterd, zodat het geheel een classicistisch uitzicht kreeg. Hek en poort werden geplaatst in 1871. De bouwtoelating dateert van 23 juli 1871. Door het uitgraven van de spoorweg in 1934 kwamen de hofgrachten droog te staan. Tevens werd in deze periode de rode beukendreef gerooid.
Het domein werd grotendeels verkaveld in 1948. Het kasteel en een deel van het oorspronkelijke domein bleef ongerept behouden te midden van een villawijk. Omstreeks 1950 werden de hofvijver en buitengracht gedempt en werden de gevels ontpleisterd.
Het zogenaamde 'Kasteel Rattennest' was eertijds een omwaterd U-vormig kasteel. De omgrachting werd gedempt. Er is een geplaveid erehof en een overblijfsel van een vlakke brug, afgezet met arduinen paaltjes met kettingen ertussen. De geometrische tuin is aangelegd aan de oostzijde en loopt over in een landschapspark waarin een U-vormig wagenhuis staat aan de noordzijde. Het kasteel wordt door een populierendreef verbonden met de straat waar het domein aan straatzijde afgesloten is door een haag en een smeedijzeren hek tussen vierkante pijlers met bolvormige bekroning, daterend uit 1871.
Het axiaal gelegen U-vormig kasteel telt drie (noordelijke en zuidelijke) en negen (oostelijke en westelijke) traveeën en twee bouwlagen onder een leien schilddak met centraal een smeedijzeren windwijzer. Het witgeschilderd, bakstenen gebouw rust op een arduinen plint (oostgevel). Het souterrain (noord-, zuid- en westgevels) heeft een arduinen sokkel, een kordonlijst en rechthoekige getraliede keldervenstertjes. De hoekrisalieten (voorgevel oost) hebben afgekante hoeken. Het gaat om één travee en twee bouwlagen onder een achtzijdig tweeledig leien tentdak. De middenrisalieten aan oost- en westgevels tellen drie traveeën onder een driezijdig fronton met oculus. Het risaliet aan de oostgevel is voorzien van imitatiebanden en een gekorniste puilijst. De westgevel heeft een pui met dubbele steektrap en smeedijzeren leuning, alsook een erkervormende eerste bouwlaag onder een rechthoekig balkon met smeedijzeren leuning. De rechthoekige, meestal beluikte vensters met arduinen dorpels zijn voorzien van ijzeren leuningen bij tweede bouwlaag en een geriemde omlijsting van arduin bij de oostgevel. Er zitten rondboogdeuren in het middenrisaliet van de oostgevel.
Aan de noordzijde van het domein bevindt zich het U-vormig wagenhuis. Het gaat om een combinatie van een koetshuis met paardenstal. Het gebouw telt één bouwlaag onder een kunstleien pseudo-mansardedak met oeil-de-boeuf, uit het eerste kwart van de 20ste eeuw. Het bakstenen gebouw op arduinen plint is voorzien van kordonlijsten. De zuidgevel wordt gekenmerkt door een middenpartij met brede luifel en rondboogpoorten met waaiervormige bovenlichten. De poorten bij de risalieten zijn vervangen door rondboogvensters onder halfrond bovenlicht met waaier.
Auteurs: Wylleman, Linda
Datum:
De tekst wordt ter beschikking gesteld door: Agentschap Onroerend Erfgoed (AOE)
Het domein dat in de 14de-15de eeuw eigendom was van de familie Volcaert was bekend onder de naam ‘Laureys Volcaerts bloc’, vanaf 1426 gekend als ‘Groenenberg’ en eigendom van de familie Van Wesele. In de verkoopsakte van 1588 worden de verschillende onderdelen van het landgoed opgesomd: hoeve met woonhuis, schuur, stallen, schaapskooien, boomgaard en omwaterd buitenverblijf met paardenstal.
Wanneer het goed in 1704 van eigenaar wisselt, is de nieuwe eigenaar ditmaal niet meer van adel, maar een vermogend Antwerps koopman die het eveneens als buitenverblijf gebruikt.
Op de Ferrariskaart (1770-1777) ligt het U-vormig kasteel binnen een cirkelvormige hofgracht. Daarrond ligt nog een tweede, rechthoekige gracht. Binnen dit eiland is ten westen van het kasteel schematisch een tuin ingetekend. Een korte dreef naar de Mortselsesteenweg ten oosten vormt de toegang tot het domein. Ten zuiden wordt op deze kaart ook al een hoeve afgebeeld. De Atlas der Buurtwegen (ca. 1840) laat grosso modo hetzelfde beeld zien, maar ten noorden van het kasteel verschijnen enkele bijgebouwen en ook bij de hoeve breidt het aantal bijgebouwen stevig uit. De omgeving buiten de gracht wordt op de topografische kaart van 1863 nog als landbouwgebied aangeduid, maar op latere kaarten is ten westen en noordwesten een bescheiden parkaanleg afleesbaar. Pas op de topografische kaart van 1939 verschijnt ook de hovenierswoning ten noorden van het kasteel.
In 1900 hoorde bij het kasteel nog een landgoed van 27 hectare. Vandaag ligt het kasteel met park te midden een verkaveling. Ten noorden bevindt zich nog de hovenierswoning en ten zuiden de vroegere kasteelhoeve. Twee Italiaanse populieren flankeren vandaag het smeedijzeren hek tussen arduinen hekpijlers, mogelijk de restanten van de vroegere populierendreef. Vandaag wordt de inrit geflankeerd door kegelvormig gesnoeide taxussen. Heden zijn in het park twee duidelijk te onderscheiden zones aanwezig: het gedeelte binnen de voormalige walgracht dat als siertuin in gebruik is met o.a. een zwembad ter hoogte van de vroegere westelijke grachtarm en een meer extensief beheerd gedeelte (grasland) ten westen. Beiden zijn omgeven door een bomenrand met gevarieerde beplanting waarin vooral het aandeel bruine beuk, aangewend als opvallend kleuraccent, opvalt.