erfgoedobject

Dries van Kaprijke

landschappelijk element
ID: 135224   URI: https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/135224

Juridische gevolgen

Beschrijving

Het centrum van Kaprijke wordt door twee grote ruimten gevormd. Enerzijds is er het trapeziumvormig ‘Plein’ en daarop aansluitend is er de brede straat ‘Voorstraat’. De stedenbouwkundige structuur van de dorpskern van Kaprijke omvat nog het oude stratenpatroon. Beide straten behielden hun bijzondere karakter met ruimte- en beeldbepalende boombeplanting.

Historiek

Kaprijke ontleent zijn naam aan het Latijnse ‘Capriacum’, goed van Caprius, waaruit zou kunnen worden afgeleid dat de oude nederzetting een Romeinse stichting was, gegroeid rondom een groot vierkant marktplein. Archeologische sporen wijzen echter op een nog oudere bewoning. De oudste vermelding ‘Capricke’ dateert pas van 1233. Gravin Johanna van Constantinopel gaf in 1240 een vrijheidskeure aan het dorp Kaprijke. De “stede, keure ende vrijhede” omvatte zowel het landelijke ‘Kaprijke Buiten’ als het nijvere centrum, zogenaamd ‘Kaprijke Binnen’. Ondanks de stadsrechten maakte het dorp echter geen stedelijke ontwikkeling door. Vanaf 1626, toen koning Filips IV Kaprijke in leenpand gaf, tot het einde van het ancien régime was Kaprijke een heerlijkheid.

Vroeger was het Plein bekend als het ‘Veld’ en heeft het vermoedelijk - in tegenstelling tot de Voorstraat - nooit een driesfunctie gehad. Tijdens de middeleeuwen, toen Kaprijke uitgroeide tot een centrum van wolverwerking, had het ‘Veld’ een proto-industriële functie. In 1421 verleende de hertog Filips de Goede de toelating om droogramen voor lakens op te stellen en werden er waterputten voor de volders gegraven. Na de godsdienstoorlogen van de 16de eeuw verdween de lakennijverheid uit Kaprijke en werd deze vervangen door vlas- of lijnwaadnijverheid. Op de oosthoek van het Veld stond op een omgrachte terp de grafelijke windmolen. De molen en de omgrachting verdwenen in 1891. Het in 1651 gegraven ‘Kaprijks Vaardeken’ verbond het ‘Veld’ met de Burggravenstroom naar Gent en Eeklo en moest de commerciële activiteit van het stadje stimuleren. De verschillende zijden van de oorspronkelijke plaats verwijzen in hun vroegere benamingen (Paardenmarkt, Botermarkt en Varkensmarkt) nog naar de voormalige jaarmarkten en handelsfunctie van het plein als marktplaats. Deze straatnamen bleven nog bewaard tot na de Tweede Wereldoorlog. De socio-culturele functie bleef behouden als locatie voor feesten, kermis, circus en jaarmarkt.

Beschrijving

De dorpskern van Kaprijke wordt bepaald door de lange rechte Voorstraat en het Plein met opvallende boombeplantingen en grasvelden en een hoge bebouwingsdichtheid van aaneensluitende gedifferentieerde dorpsbebouwing. Ter hoogte van het kruispunt Voorstraat, Molenstraat en Plein werd recent voor de bescherming (2002) een verkeersrotonde aangelegd. De aanplantingen op de vroegere dries (Voorstraat) en het dorpsplein (Plein) geven de dorpskom van Kaprijke een waardevolle aanvulling van een historisch belangrijke stedenbouwkundige structuur in een plattelandsgemeente.

De brede, rechte Voorstraat is een weg die samenvalt met een microrug in het landschap. Hij vormt een recht stuk van het oudste gedeelte van een oost-west verlopende bewoningsas en wordt gemarkeerd door een dubbele bomenrij. Alles wijst erop dat hier oorspronkelijk een gemeenschappelijk gebruikte ruimte was onder de vorm van een dries, beantwoordend aan de traditionele driesfunctie of verzamelplaats voor vee. In de 17de en 18de eeuw werden hier schapen samengedreven ter bescherming tegen de wolven. Later werd de straat beplant met een dubbele rij essen (Fraxinus exelsior) en hagen ertussen, waardoor het drieskarakter goed bewaard bleef. De Voorstraat vormt de belangrijkste commerciële as van de gemeente en een belangrijke verbindingsweg met Eeklo. Een middenrijbaan voor het doorgaande verkeer wordt over ongeveer 1 kilometer geflankeerd door essen, grasveld en hagen. Daarnaast zijn ‘ventwegen’ aangelegd voor het bedienend verkeer en fietsers. Aan het begin van de Voorstraat is de parochiekerk Onze-Lieve-Vrouw Hemelvaart met omgevend kerkhof ingeplant; ter hoogte van de kerkhofmuren zijn op het kerkhof twee rijen knotlinden (Tilia) aangeplant. De bebouwing bevat nog verschillende oudere huizen opklimmend tot de 18de eeuw.

Het Plein, een sfeervolle groene ruimte van ongeveer 1 hectare ten oosten voor de kerk en het 17de-eeuwse gemeentehuis, is een restant van een groter rechthoekig plein van ongeveer 6 hectare met invalswegen op de vier hoeken. Drie van de vier straten droegen vroeger de passende naam van de windstreken, de Weststraat (nu Voorstraat), de Ooststraat (nu Vrouwstraat) en de Zuidstraat; de straat naar het noorden werd reeds in de 15de eeuw Molenstraat genoemd. In de tweede helft van de 19de eeuw werd het zuidelijke deel van het Veld verkaveld voor de bouw van een gemeenteschool en woningen; er werden als het ware een tweede plein en een volledig omlopende straat gevormd. Er zijn dus twee begraasde pleinen, in U-vorm omzoomd met dubbele rijen monumentale bomen, respectievelijk witte paardenkastanjes (Aesculus hippocastanum) en essen (Fraxinus exelsior). Tegen de huizenrijen van de noord- en oostzijde zijn later nog Japanse kerselaars (Prunus serrulata) geplant. Het noordelijke deel van het beboomde Plein met zijn unieke aanleg is het grootste dorpsplein van Oost-Vlaanderen.

Op het langwerpige zuidelijk gedeelte van het Plein werd een gedenkmonument opgericht voor de gesneuvelden van de Eerste en Tweede Wereldoorlog, voorzien van een statig symbolisch geladen ridderfiguur gesigneerd A. De Beule-Van Hecke, in een architectonisch kader, blijkens de inscriptie op de sokkel een ontwerp van architect Wilfrid Rooms, een architect-stedenbouwkundige uit Sint-Amandsberg.

Op het einde van de 19de eeuw werd het zuidelijke deel van het plein verkaveld voor bebouwing. De meeste woningen en de oude gemeentelijke jongensschool aan het zuidelijk deel van het grasplein dateren van het einde van de 19de en het begin van de 20ste eeuw. Recent voor de bescherming werd het nieuwe gemeentehuis van Kaprijke ingeplant op het vroegere Veld, een ontwerp van Jan Vanderstraeten, ingehuldigd in augustus 2000. Een kleine woonwijk ernaast is in opbouw.

  • Onroerend Erfgoed, Digitaal beschermingsdossier DO002199, Kaprijke: Bouwkundig erfgoed (LANCLUS K., 2002).
  • Databank Landschapsatlas Vlaanderen [CD-rom uitgegeven door het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap, Afdeling Monumenten en Landschappen], Ankerplaats 'Dries van Kaprijke' A40065, 2001.

Bron     : -
Auteurs :  Lanclus, Kathleen


Relaties

  • Is deel van
    Dorpskom Kaprijke
    Alfred De Taeyestraat 19-33, Molenstraat 5-11, Plein 1-59, 109-159, 2-48, 88-116, Voorstraat 1-27...

  • Is deel van
    Kaprijke
    Kaprijke (Kaprijke)

  • Omvat
    Gemeentehuis van Kaprijke
    Plein 1 (Kaprijke)

  • Omvat
    Gemeentelijke jongensschool
    Plein 20A, 22, 24 (Kaprijke)

  • Omvat
    Lijnaanplanting met opgaande es
    Voorstraat zonder nummer (Kaprijke)

  • Omvat
    Lijnaanplantingen van paardenkastanje en es Plein Kaprijke
    Plein zn (Kaprijke)

  • Omvat
    Parochiekerk Onze-Lieve-Vrouw Hemelvaart met kerkhof
    Voorstraat zonder nummer (Kaprijke)

  • Omvat
    Sint-Franciscuskapel
    Plein zonder nummer (Kaprijke)

Je kan deze pagina citeren als: Agentschap Onroerend Erfgoed 2019: Dries van Kaprijke [online] https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/135224 (Geraadpleegd op 20-08-2019)