Het overwegend open en sterk glooiend landschap bestaat voornamelijk uit vruchtbare akkers en (laagstam)boomgaarden. De beboste beekvalleien vormen groene linten in het landschap en zijn van ecologisch belang. De dorpen liggen in de valleien of op de valleirand en bestaan in de meeste gevallen uit een dorpskernen een kasteeldomein.
De fysische geografie en cultuurhistorie kent grote overeenkomst met het ten oosten gelegen landschappelijk geheel: Haspengouw tussen Borgloon en Vechmaal.
Het geologisch substraat van Haspengouw werd gevormd op de bodem van de zeeën die tijdens het mesozoïcum en het tertiair (circa 77-23.5 miljoen jaar geleden) de regio overspoelden. Hierin werden eerst vooral kalkrijke sedimenten afgezet en later afwisselend zand- en kleilagen. Als gevolg vormen krijt, mergel, zand en klei de ondergrond van Haspengouw.
Vanaf circa 35 miljoen jaar geleden werd Haspengouw definitief vasteland en werden regenwater en wind de meest belangrijke vormende factoren in het landschap. De interne verschillen betreffende reliëf en hoogteligging zijn het gevolg van differentiële erosie (Diriken, 2013), vooral onder invloed van erosie door water. In het begin was dit regen- en sneeuwsmeltwater dat zich in de mariene afzettingen insneed. Doordat het land oprees en de kustlijn steeds verder af kwam te liggen, sneden de waterlopen zich steeds dieper in waardoor oudere geologische lagen aangesneden werden. De meeste waterlopen (op de Jeker na) liggen loodrecht op de toenmalige noordwaarts gelegen zee. De waterlopen worden gevoed door verschillende bronnen die ontstaan daar waar watervoerende lagen (zand) op ondoorlatende lagen (klei) liggen.
In het gebied bevinden zich twee beken die beide van zuid naar noord stromen. De Herk stroomt van Heers via Veulen, Mettekoven en Helshoven naar Hoenshoven. Meer oostelijk stroomt de Herkebeek van Broekom via Voort naar Gotem. De Herkebeek stroomt ten noorden van Gotem, buiten dit landschappelijk geheel, in de Herk.
Deze beken zijn (plaatselijk) asymmetrisch, met een steile noordoostelijke valleiflank en een flauwe zuidwestelijke flank. Dit verschil is heel duidelijk zichtbaar in de Kapelstraat ten westen van Broekom en in natuurgebied de Knoppel ten zuiden van Mettekoven.
Deze zogenaamde asymmetrische dalen hebben zich gevormd onder periglaciale omstandigheden tijdens de laatste ijstijd. Tijdens deze periodes waren de hellingen onderhevig aan intense vorst- en dooiwerking en bodemverplaatsing. Op de zuidwestelijke hellingen vond meer verglijding plaats en vlakte de helling af. De noordoostelijke helling daarentegen werd meer door de rivier geërodeerd waardoor deze steiler werd.
Het hele gebied raakte tijdens de ijstijden bedekt met een leemlaag die ervoor zorgt dat dit één van de vruchtbaarste landbouwregio’s van Vlaanderen is. Na de laatste ijstijd steeg de temperatuur en raakte het landschap begroeid met een dichte vegetatie. Vanaf de opkomst van de landbouw circa 5300 jaar voor Christus veranderde het landschap grondig.
Twee landschapselementen die grotendeels samenhangen met de fysische gesteldheid van het terrein, zijn holle wegen en cultuurtaluds (ofwel graften). Ze ontstaan beide door de combinatie van erosiegevoeligheid van het oppervlak en de invloed van de mens. Behalve een belangrijke cultuurhistorische waarde, worden de taluds en holle wegen momenteel vooral gewaardeerd vanwege hun hoge ecologische waarde en rol die ze spelen bij de migratie van plant- en diersoorten.
Holle wegen zijn ingesneden in de bodem en diepere ondergrond en zijn tot wel 10 meter diep. Ze ontstonden door eeuwenlang gebruik als weg, gecombineerd met erosie door regenval. Langs weerszijden zijn meestal steile wanden te zien die begroeid/beplant werden met bomen en struiken (vaak hakhout). Hoewel tijdens de ruilverkaveling een deel van de holle wegen werden genivelleerd, zijn er nog verschillende aanwezig in dit gebied. Ook de Romeinse Weg is hier voor een deel ingesneden als holle weg. Tegenwoordig zijn ze vaak verhard, waardoor de erosie een stop is toegezegd.
Graften zijn historische taluds op hellingen die ontstonden onder invloed van landbouw en bodemerosie. Ze markeren vaak oude perceelsgrenzen of werden soms doelbewust aangeplant. Ze liggen parallel met de hoogtelijnen en worden gekenmerkt door een sprong in het reliëf. Hier en daar zijn deze taluds bewaard gebleven, bijvoorbeeld ten noordwesten van Veulen.
De oudste archeologische vondsten in dit gebied stammen uit de late ijzertijd. Verdere prehistorische vindplaatsen zijn opvallend zeldzaam in het gebied. Dit is misschien eerder te wijten aan een gebrek aan onderzoek naar de pre-Romeinse perioden dan een werkelijke afwezigheid van menselijke bewoning of archeologische resten.
Romeinse sporen in dit gebied zijn beter gekend, zo zijn er vondsten van dakpannen, aardewerk en munten uit deze periode. Ook is er een genivelleerde tumulus nabij Helshoven
De “Romeinse weg” is het meest bekende relict van de Romeinse tijd die door dit gebied loopt, alhoewel er geen (archeologisch) bewijs is dat het historische tracé exact samenvalt met de huidige weg. De weg maakte deel uit van een uitgebreid wegennetwerk dat de steden met elkaar verbond en de agrarische gebieden ontsloot. Het tracé in dit gebied is vermoedelijk die van de Romeinse weg of heirbaan die een verbinding vormde tussen Bavai, Tongeren en Keulen. In het kader van de ruilverkaveling werd de weg verhard.
In de loop van de vijfde eeuw kwam er een einde aan de Romeinse overheersing van het gebied. In deze periode was de landbouw veel minder intensief en nam het areaal bos opnieuw toe. In de vroege middeleeuwen worden nieuwe nederzettingen opgericht in het landelijk gebied, slechts in een enkel geval werd de Romeinse vesting overgenomen zoals mogelijk in Voort. In de loop van de negende eeuw verbrokkelden de oude (Karolingische) graafschappen en gouwen om plaats te maken voor nieuwe entiteiten. In deze regio is het graafschap Loon de bekendste. De graven van Loon gaven hun bezittingen in leen aan de machtige families van de streek die er hun residentie mochten bouwen. Deze heerlijkheden, in dit gebied Voort, Gotem, Heers en Veulen, vormen zo ook de basis voor de huidige dorpen. Alleen Mettekoven wijkt hiervan af en is een kerkelijke enclave binnen het graafschap Loon.
De gronden waren op te delen in het reservaat van de heer, de landbouwgronden die in gebruik waren door de cijnsplichtigen of laten en de vroente/gemeente waar iedereen gebruik van kon maken. De akkers lagen geconcentreerd rond de bewoningskernen en kasteeldomeinen. De valleien werden gebruikt voor wei- en hooilanden. Mogelijk waren de uitgestrekte leemplateau’s nog niet in gebruik als landbouwgrond, maar bestonden ze uit woeste gronden (waaronder bossen).
In 1179/80 trokken de graven van Loon zich terug uit het gebied en ging Haspengouw deel uitmaken van het prinsbisdom Luik. De lokale landadel die de Loonse kasteeldomeinen bewoonden werden geleidelijk vervangen door aristocraten en adel uit het Luikerland. Zij bouwden de motteversterkingen veelal om tot gotische waterburchten. Het eerste en belangrijkste voorbeeld hiervan is het kasteel van Heers. Raes van Heers was een Luikse bevelhebber die zijn verwoeste waterburcht in 1477 heropbouwde in Luikse renaissancestijl. De horizontale gelaagdheid van de gebouwen, met afwisselend bak- en Maastrichtersteen, is hierbij zeer herkenbaar. Een stijl die ondanks latere verbouwingen nog steeds zeer herkenbaar is. Binnen het hier afgebakende gebied vertoont ook het poortgebouw van het kasteel van Voort kenmerken van deze bouwstijl.
Van de 16de tot het begin van de 18de eeuw werd de streek herhaaldelijk getroffen door conflicten en doortrekkende legers. De bevolking kreeg te maken met plunderingen, opeisingen van de oogst, veeroof en de vernieling van huizen en kerken. Dit alles bracht veel Loonse gemeenten tegen het begin van de 18de eeuw in financiële moeilijkheden en drukte zwaar op de welvaart van het platteland. Om hun inkomsten aan te vullen, gingen verschillende gemeenten over tot de verkoop van gemene gronden, waarmee een geleidelijke privatisering van deze gronden werd ingezet. Na de vrede van Aken in 1748 komt er uiteindelijk vrede en stabiliteit in het gebied.
In de 17de eeuw krijgt de adel daarentegen de kans om zich te verrijken. Daarnaast zijn er kooplieden en fabriekseigenaren die landerijen opkopen en daar kastelen en kasteelhoeven laten bouwen Velen verwerven een adellijke titel en komen naast of in plaats van de oude adellijke families in de streek. Dit was bijvoorbeeld het geval bij de familie de Mercy d’Argenteau van Veulen.
In deze periode worden oude burchten en mottes vervangen door kastelen die zeker in de tweede helft van de 18de eeuw geen defensieve functie meer hebben. Dit is bijvoorbeeld zo bij kasteel De Motte bij Groot Gelmen. Opgericht in de 14de eeuw, in de 16de eeuw vernieuwd maar nog steeds als versterkt huis met ophaalbrug, wordt het in 1758 heropgebouwd na een brand. In de 19de eeuw wordt het opnieuw gerestaureerd en verbouwd met een typische historiserende stijl.
De rijkdom van het gebied en de aanwezigheid van de lokale heren, die hun macht graag tentoonspreidden, heeft invloed gehad op de inrichting van het landschap. Dit is bijvoorbeeld duidelijk te zien in de kastelen, omringende parken en dreven, de aanwezigheid van diverse kappellen en monumentjes,... In de omgeving van het (voormalig) kasteel van Voort zie je bijvoorbeeld verschillende afsluitingspoorten, ten zuiden van de Romeinse Weg loopt een dreef ver door in het landschap en de akkers en weilanden in de nabije omgeving van het park zijn omgeven door meidoornhagen. In Veulen en Heers zijn buiten de compacte kern nog (graf)kapelletjes gelegen, bij Heers verbonden met een dreef naar het kasteeldomein.
Het landgebruik op het einde van de 18de eeuw wordt duidelijk afgebeeld op de kabinetskaart van de Ferraris (1771-1778). De plateau’s zijn vrijwel geheel ontbost en in gebruik voor akkerbouw, het is het openfield-landschap zoals die nu op veel plaatsen nog herkenbaar is.
De beekvalleien zijn bedekt met graslanden die omhaagd zijn. In de directe omgeving van de bewoning liggen kleine hoogstamboomgaarden. Dit beeld blijft tot het begin van de 20ste eeuw ongeveer hetzelfde. De graslanden in de beekvalleien worden wel minder afgesloten en meer als één lint. Een kenmerk dat in dit gebied opvallend is zijn kleine boomgaarden langs de valleiflank van de beek, bijvoorbeeld tussen Heers en Veulen op de westelijke flank. In de tweede helft van de 20ste eeuw nemen de boomgaarden toe in het akkergebied, dit zijn meestal laagstamboomgaarden. In dit gebied bevinden zich meer van dergelijke boomgaarden ten noorden van de Romeinse Kassei. Ten zuiden van de Romeinse Kassei is het open karakter van het open-field-landschap beter bewaard. Dit zijn duidelijk herkenbare open akkercomplexen, veelal ontwikkeld op de meest vruchtbare en best bewerkbare bodems. Er zijn geen afsluitingen zoals hagen of houtkanten te vinden. Vaak waren ze gemeenschappelijk georganiseerd, bijvoorbeeld aangestuurd door kloosters, domeinen of dorpsbesturen. In dit gebied zie je dat terug bij de kasteeldomeinen waarbij akkercomplexen hoorden en in Mettekoven bijvoorbeeld waar het grondgebied verdeeld was tussen drie kerkelijke instellingen die elk hun eigen grote hoeve in het dorp hadden.
Een opvallende boom in dit gebied is de ’t Jenneboom. Op de Vandermaelenkaart is hier dichtbij een “Lindenboom” opgetekend die later meer naar het oosten wordt vervangen door de witte abbeel genaamd ‘t Jenneboom. De huidige boom is een herkenningspunt voor de ruime omgeving.
De bewoning in dit gebied is geconcentreerd in de beekvalleien. Ook de kasteeldomeinen zijn hier gelegen. Kasteel en dorp hangen vaak samen, zoals in Heers, Veulen, Gotem en Voort. Mettekoven vormt hierop een uitzondering aangezien de gronden er voornamelijk in handen waren van kerkelijke instellingen. De beekvalleien boden niet alleen ruimte voor nederzettingen, maar vormden ook de dragers van economische activiteiten.
De beekvalleien waren ook van belang voor de lokale economie. Langs de Herk en de Herkebeek lagen verschillende watermolens. De molens die nauw verbonden zijn met een dorpskern worden verder besproken bij de respectieve nederzettingen. Daarnaast liggen in het gebied nog enkele meer geïsoleerde molensites. De Wijngaardmolen ligt tussen Broekom en Voort, aan de Oude Herkebeek en Molenbeek en was begin 14de eeuw eigendom van de burggraaf van Borgloon. In 1367 was hij echter eigendom van de heer van Rijkel, net zoals de Molen van Gotem. Meer naar het westen ligt de Hoenshovenmolen, deze molen is ook al lang buiten gebruik en de gebouwen worden gebruikt als landbouwbedrijf. Tussen de Hoenshovenmolen en Helshoven ligt de Engelingenmolen. Deze molen werd in de 19de eeuw heropgebouwd en gebruikt tot 1955.
Het Loonse leen Gotem bestond in de 13de eeuw uit een slot, een molen, een laathof en de patronaatsrechten over de kerk. Later werd het eigendom verdeeld en meermaals verkocht. In tegenstelling tot Voort is de relatie tussen domein en kerk in Gotem wel bijzonder sterk. Het nederzettingspatroon is dat van een klein hoopdorp.
De Gotemstraat is de oude kern van het dorp, waarlangs zich de kerk, de pastorie en het gemeentehuis bevinden. De oude hoeves bleven slechts fragmentarisch bewaard. Een dreef verbindt de Sint-Dionysiuskerk met het kasteel Fonteinhof. Samen vormen zij het historisch centrum van het dorp. Het kasteel is gelegen langs de Herkebeek, omgeven door vochtige alluviale weilanden met populierenaanplanten en verruigde graslanden.
De molen van Gotem ligt ten noordwesten van het dorp en werd al voor 1875 buiten gebruik gestelden daarna in gebruik genomen als landbouwbedrijf. Een opvallend landschapselement dat samenhangt met deze molen is de rechtgetrokken en gedubbelde waterloop, gelegen ten zuidwesten van het Fonteinhof. Op de kaart van Ferraris zijn hier al twee waterlopen, eentje slingert een beetje en de andere is heel recht. Vermoedelijk heeft dit te maken met de watermolen en moest dit mee zorgen voor een constante aanvoer van water om de molen te laten draaien.
Ten oosten van Gotem, ligt de Hulsberg, één van de hoogste punten van het massief van Borgloon. Op de top lag vanaf 1689 de kapel en kluis van Hulsberg. De kapel wordt in 1882 afgebroken om plaats te maken voor het huidige kasteel van Hulsberg. De kapel wordt heropgebouwd ten zuiden van het kasteel. Tot 1897 woonde er een kluizenaar. De kapel, omgeven door een haag en voorzien van een knotpopulier en perenboom ,vormt een beeldbepalend element te midden van de velden.
Het kasteel van Hulsberg is door de ligging boven op de heuveltop en zeer markant landschapselement, vanuit Mettekoven kun je dit kasteel zelfs zien liggen. Het kasteel is gelegen in een park in landschappelijke stijl. Van de oorspronkelijke bomen resten nog een aantal exemplaren. De hier voorkomende hoogstamboomgaarden zijn van belang voor het behoud van oude en zeldzame fruitvariëteiten.
De naam Voort wijst op een doorwaadbare plaats, wat klopt met de ligging van het dorp op de plek waar de Romeinse weg de beek kruist. De nederzetting is een valleirandsite, op de oostelijke helling van de beekvallei. De huidige erfgoedwaarde van het dorp is beperkt. Er is geen duidelijke fysieke relatie tussen het kasteel en het dorp Voort. Het kasteeldomein ligt en lag aan de andere kant van de beek dan het dorp. De verbinding wordt gevormd door de Romeinse weg. Een tweede fysieke verbinding werd pas door de aanwerving van de gronden in 1871 gemaakt.
Het uitgestrekte kasteelpark van Voort omvat op deze plaats de volledige breedte van de vallei van de Herkebeek. De ligging op deze bronrijke plaats in de vallei maakte het mogelijk om het water te benutten in de aanleg van het park. Het domein is van historisch belang aangezien het een zetel van een Loonse heerlijkheid was. Het kasteel zelf is afgebroken na een brand in 1943, waarna alleen de dienstgebouwen en kasteelhoeve met pachterswoning bewaard bleven.
Het domein wordt op de Ferrariskaart weergegeven als een formeel park met rechthoekige vijvers en een slotgracht. In de periode 1830-1840 werd het omgevormd naar een park in landschapsstijl, waarbij de slotgracht werd omgevormd tot vijver. Er is een actieve aankooppolitiek om het park verder uit te breiden. Zo werden de gronden ten oosten van de beek in 1871 verwerft. Op de Vandermaelenkaart is dit nog een akker, de zogenaamde Calenberg. De ligging op de “berg” geeft mogelijkheden tot een romantische en landschappelijke uitbreiding. De “berg” wordt bebost, voorzien van slingerende paden en een ijskelder, paviljoentje en openluchttheatertje.
Het bijzondere aan de aanleg van het park is dat het, nog steeds, als een ferme ornée, geen harde begrenzingen heeft en bijna ongemerkt doorloopt in het landschap. De beek is sterk structurerend in de parkaanleg en heeft gezorgd voor een zuid-noord oriëntatie die versterkt wordt door dreven. De dreef die doorloopt ten zuiden van de Romeinse Kassei valt op, een bruine beukendreef in de vallei waardoor het duidelijk is dat dit ook bij het kasteel hoorde. Deze dreef is bovendien aan beide zeiden van de Romeinse Kassei afgesloten met hekken die op hun beurt gemarkeerd zijn door topiary van taxus. Ten noorden van het kasteel was een dreef naar de Hoenshovenstraat, deze dreef is nog altijd duidelijk herkenbaar. De dreef liep verder als weg naar het oosten, tot over de beek. De boomgaarden en akkers van het domein die langs de Romeinse weg en de Hoenshovenstraat liggen, zijn begrensd door meidoornhagen.
Verderop ligt het Hoepertingse gehucht Helshoven. Zoals in Voort kruist de Romeinse weg hier ook een beek, de Herk. Het is een klein hoopdorp van hoeven, nog omgeven door enkele boomgaarden en geflankeerd door de beemden in de vallei van de Herk. In 1254 werd er een gasthuis met kapel voor doortrekkende pelgrims opgericht door de Johannieters. In 1674 werd naast de kapel een kluis gebouwd waar achtereenvolgens 14 kluizenaars woonden die de kapel onderhielden, zieken verzorgden en onderwijs gaven. De laatste overleed in 1908. De kluis werd daarna afgebroken. De laatgotische kapel is een regionaal bekend bedevaartsoord.
De eerste vermelding van Mettekoven dateert uit 1135. Mettekoven was een Luikse kerkelijke enclave binnen het graafschap Loon. Het kerkelijk grootgrondbezit was verdeeld tussen drie kerkelijke instellingen die hier elk een grote hoeve bezaten.
Mettekoven is een hoopdorp gelegen in de vallei van de Herk. De dorpskern is nog vrij gaaf zonder veel recente bebouwing. Hierdoor is de morfologie van het dorp goed herkenbaar. Aan de westelijke zijde grenst het aan de vallei van de Herk en aan de oostelijke zijde ligt het plateau met boomgaarden dichtbij het dorp en de akkers verder weg. In de dorpskern zijn enkele waardevolle (vierkants-)hoeven bewaard. Het dorp is steeds een landbouwdorp geweest zonder industrie. Tegenwoordig zijn fruit- en akkerteelt het belangrijkste.
De molen van Mettekoven is de enige die gebruikt werd door de dorpsbevolking bij het malen van haar graan. Deze molen bestond al in 1301, in dit jaar schonk de pastoor van het begijnhof van Tongeren deze molen aan de Tafel van de Heilige Geest van Gelmen.
Veulen valt op op de kaart van de Ferraris omdat het een Hollandse enclave is. De enclave komt min of meer overeen met de deelgemeente Veulen. Veulen was een landbouwdorp met een compacte kern van hoeves, een kasteel en een kerk. Het kasteel ligt in de beekvallei en is tegenwoordig eerder naar binnen gekeerd en niet goed zichtbaar vanuit het dorp. Het kasteel dateert uit het einde van de 17de tot midden 18de eeuw. Het is een soort grote vierkantshoeve, waarvan de noordoostelijke vleugel geflankeerd door torens het eigenlijke kasteelgedeelte is, terwijl de overige vleugels de hoevegebouwen zijn. De kabinetskaart toont als oorspronkelijke omgeving een gebied van vochtige beemden, grachten en hovingen. Ook hier is volgens de Atlas der Buurtwegen in 1843 het park in landschappelijke stijl reeds aangelegd en het grachtensysteem omgevormd tot vijvers. Het is een zeer ruim park met vijver en een aantal merkwaardige bomen, dat aansluit bij de grotendeels met populieren beplante beemden in de beekvallei. In de onmiddellijke buurt van het kasteel liggen de kapel en grafkelder van de familie die het kasteel bezaten.
In begin 20ste eeuw wordt het park heraangelegd, hiervan is een plan van Gallopin bewaard gebleven. Hieruit blijkt dat de aanleg van het park ruimer ging dan de huidige kern binnen de Kasteel- en Veulenstraat. Zo was de dreef die van het kasteel naar het oosten loopt, verlengd tot voorbij de Kasteelstraat. Ondertussen is hier een woning in gebouwd waardoor de aanleg niet meer herkenbaar is. Ten noorden van de Veulenstraat, was het perceel tot en met de graften, ook geïntegreerd in het park. Het was indertijd een grasland met enkele solitaire bomen of kleine bomengroepjes dichtbij de Veulenstraat. Waarschijnlijk ging het hier vooral over de zichten vanuit het park op deze helling met graften. Nu is dit een akker en zijn de zichten vanuit het park enigszins dichtgegroeid.
Het oude centrum van Heers ligt rond de Sint-Martinuskerk. Dit is een zeer oude stichting, waartoe ook Veulen behoorde. De Luikse Sint-Laurentabdij inde in beide dorpen de tienden, en had er een belangrijk grondbezit. De vochtige beemden in de beekvallei werden in de toenmalige landbouweconomie als gemene weiden benut. Regelmatig rezen tussen Heers en de omliggende dorpen grensgeschillen om het bezit ervan.
De gemeente wordt doorkruist door de steenweg Sint-Truiden-Luik, aangelegd in 1717. Door de aanleg van de steenweg verloor het oude centrum aan belang ten voordele van de bebouwing aan de steenweg, die vanaf het midden van de 18de eeuw een aanvang nam. De Ferrariskaart geeft een beeld van Heers rond 1771. Ten noorden van de kerk lag het kasteel van Heers met zijn kasteelhoeve. Ten zuiden van de kerk lagen een aantal belangrijke hoeven, die tegenwoordig geen erfgoedwaarde meer hebben. Op de Ferrariskaart valt op dat Heers en Veulen met elkaar verbonden zijn. Aan de westelijke oever van de beek, langs de huidige Fonteinstraat, lag lintbebouwing, deze bebouwing is grotendeels verdwenen maar de kleine percelen zijn wel bewaard.
Waar op de Ferrariskaart Heers en Veulen met elkaar verbonden lijken door wegen en bebouwing, is dat op latere kaarten verder van elkaar gescheiden geraakt omdat de Fonteinstraat niet meer verbonden is.
Het kasteel dateert van rond 1600 en bestaat uit vier vleugels rond een vierkante binnenplaats. Het lag temidden van een omwalling. De vijvers werden gevoed door de Heerse Beek die hier haar brongebied heeft. Ten vroegste begin 19de eeuw vervangt een park in landschappelijke stijl de traditionele inrichting met grachtensysteem, boomgaarden en hovingen, zoals zichtbaar op de Atlas der Buurtwegen (1843). Het park, aan de straatzijde afgesloten door een ijzeren hek tussen hardstenen pijlers, is sterk verruigd en sluit aan bij de populierenaanplanten in de voormalige beemden van de beekvallei. De kasteelhoeve is het meest bekend vanwege de bijzonder imposante langschuur die waarschijnlijk ook van rond 1600 dateert.
Tegenover het kasteel is een beukendreef die loopt naar een heuveltje met de kapel van de Houten Lieve Heer. Beide stonden al aangeduid op de kabinetskaart van de Ferraris (1770-1778).
Het gebied wordt gekenmerkt door een uitgestrekt openfieldlandschap dat zich uitstrekt tussen de valleien van de Herk en de Herkebeek. De open akkercomplexen op de plateaus contrasteren sterk met de lagergelegen beekvalleien. De overgang tussen beide landschappelijke eenheden is op veel plaatsen nog vrij gaaf bewaard gebleven doordat de bebouwing grotendeels geconcentreerd bleef in de dorpen en valleien. Hierdoor zijn de reliëfverschillen en de samenhang tussen plateau en vallei nog goed afleesbaar in het landschap.
Een opvallend geomorfologisch kenmerk zijn de asymmetrische beekvalleien. De valleiflanken ten noordoosten van de beken zijn doorgaans steil, terwijl de tegenoverliggende zuidwestelijke flanken veel geleidelijker verlopen. Dit fenomeen is bijzonder goed zichtbaar ten zuiden van Mettekoven, ter hoogte van natuurgebied 'De Knoppel’. Hier vormt de steile helling een markant landschappelijk element en komen bovendien nog enkele graften voor. De combinatie van uitgesproken reliëfverschillen, waardevolle landschapselementen en relatief gave overgangen tussen de verschillende landschapszones verleent het gebied een hoge landschappelijke kwaliteit.
Verschillende historische landschapselementen zijn vandaag nog herkenbaar aanwezig. Rond de dorpen komen nog hoogstamboomgaarden voor, al zijn deze minder talrijk dan in de meer oostelijk gelegen delen van Haspengouw. Op sommige plaatsen werden ze behouden of zelfs versterkt, zoals in natuurgebied ‘De Knoppel’. Ook het open landbouwlandschap vertoont een hoge mate van historische continuïteit. Vooral ten zuiden van de Romeinse Weg bleef het open karakter van de akkercomplexen goed bewaard. Hier domineren uitgestrekte akkers en komen relatief weinig laagstamboomgaarden voor, waardoor het historische openfieldkarakter nog sterk aanwezig is.
Daarnaast vormen de kasteeldomeinen een belangrijk historisch structurerend element binnen het landschap. De domeinen van Voort, Gotem, Veulen en Heers liggen alle in de beekvalleien en bepalen mee de ruimtelijke structuur van het gebied.
Niet alle historische kenmerken zijn evenwel intact gebleven. Het oorspronkelijke open karakter van de beekvalleien is op veel plaatsen verdwenen. Waar de valleien vroeger voornamelijk bestonden uit open graslanden en weilanden, worden ze vandaag vaak gekenmerkt door langgerekte groenzones met bosaanplantingen, struweel en verspreid liggende graslanden. Hierdoor hebben de beken een meer gesloten karakter gekregen.
Ook de ruilverkavelingen van de twintigste eeuw hebben het landschap beïnvloed. Toch zijn enkele historische holle wegen, ondanks nivelleringen en herinrichtingen, redelijk goed bewaard gebleven. Samen met de graften vormen zij waardevolle relicten van het historische cultuurlandschap en dragen zij bij aan de leesbaarheid van de ontstaansgeschiedenis van het gebied.
Auteurs: de Haan, Aukje
Datum:
De tekst wordt ter beschikking gesteld door: Agentschap Onroerend Erfgoed (AOE)
Je kan deze tekst citeren als: DE HAAN A. 2026: Haspengouw tussen Heers en Gotem [online], https://id.erfgoed.net/teksten/457940 (geraadpleegd op ).
Voort, en ook Hendrieken, is gelegen in Droog-Haspengouw op de zuidwest-rand van het massief van Borgloon, dat zich ruim 30 meter verheft boven de schiervlakte ten zuiden van de lijn Heks, Bommershoven, Jesseren en Piringen.
De Herkebeek of Molenbeek, één van de bovenlopen van de Herk, die de gemeente van zuid naar noord doorkruist, heeft hier een diep, asymmetrisch dal ingesneden. Behalve in de vochtige beekvallei en op de steilere hellingen vertoont de omgeving van Voort het traditionele, open uitzicht van de Haspengouwse akkerbouwstreek. Voort is dan ook een klein landbouwdorp, gedomineerd door het kasteel en enkele grote landbouwbedrijven. De nederzetting is duidelijk een valleirandsite, op de oostelijke helling van de beekvallei. Het stratenpatroon en het globale uitzicht van het dorp is in de loop der eeuwen nauwelijks gewijzigd. Ten oosten van de Herkebeek ligt de eigenlijke dorpskern aan de Benaetsstraat, waarlangs nog enkele boerderijen, en omgeven door boomgaarden. Ten westen ligt het park van het kasteel. Beide gedeelten worden ten zuiden begrensd door de rechtlijnige, voormalige Romeinse heirbaan Tongeren-Kassel. Het tracé maakt nog steeds deel uit van het huidige wegenpatroon, zogenaamd de 'Romeinse Kassei' en bestaat grotendeels uit veldwegen. De naam Voort zou trouwens afgeleid zijn van het Germaanse 'furde', wat doorwaadbare plaats betekent. De Romeinse weg kruist hier immers de beek. Het onbebouwde, open akkerbouwgebied ten zuiden daarvan wordt doorsneden door de beekvallei met zijn vochtige beemden en, tegen Broekom, de Wijngaardmolen. Het uitgestrekte kasteelpark dat vrijwel de volledige vallei van de Herkebeek omvat, draagt bij tot de gaafheid van het landschap. Op de Atlas der Buurtwegen (1844) is het reeds aangelegd in landschappelijke stijl, waarbij de voormalige slotgracht werd omgevormd tot vijver. Enkele decennia geleden reikte de grote vijver nog tot aan de Romeinse Kassei. Ten gevolge van grondwaterwinning is die echter drooggevallen. Thans is het kasteel omgeven door een Engels park en een Franse tuin. Het bevat een aantal merkwaardige, oude bomen. Het kasteel, in classicistische stijl daterend uit de 2de helft van de 18de eeuw, werd in 1943 door brand verwoest. Het werd niet heropgebouwd, zodat alleen het oude poortgebouw (1590), de dienstgebouwen en kasteelhoeve met pachterswoning bewaard bleven. Langsheen het hele tracé van de Romeinse weg bevinden zich getuigenissen van het Romeinse verleden (onder meer restanten van tumuli en villa’s), waarnaar ook verschillende toponiemen verwijzen.
Ten westen van Voort staat bovendien de Jenneboom op de grens met Gotem, Hoepertingen, Groot-Gelmen en Mettekoven. Verderop ligt het Hoepertingse gehucht Helshoven. Het is een klein hoopdorp van oude hoeven, nog omgeven door enkele boomgaarden en geflankeerd door de beemden in de vallei van de Herk. In 1254 werd er een gasthuis met kapel voor doortrekkende pelgrims opgericht, later vervangen door een kluis met kapel. Enkel de kapel met laatgotisch uitzicht, een regionaal bekend bedevaartsoord, is overgebleven. Sinds de verfraaiing van de omgeving met beplanting komt de kapel beter tot zijn recht. Stroomafwaarts op de Herk ligt de Engelingenmolen. Voor het overige wordt het uitzicht langsheen de Romeinse Kassei bepaald door een open field-landschap, waarvan de historische percelering deels verloren is gegaan door ruilverkaveling.
Even ten noordwesten van Voort vloeit de Motbeek, die ten oosten van Hendrieken ontspringt, samen met de Herkebeek. Het nederzettingspatroon van Hendrieken is dat van een klein hoopdorp. De belangrijkste straat is de Lambertusstraat, gekenmerkt door sterk verbouwde hoeven en nieuwbouw die in het naburige Voort overvloeit. Het kerkhof bij de kerk biedt een zicht op de vallei van de Motbeek. Op de noordwestelijke helling van de vallei van de Motbeek domineren weilanden en hoogstamboomgaarden in een kleinschalig landschap, op de zuidwestelijke dalhelling echter meer akkers en laagstammige fruitplantages. Verder noordwaarts situeert zich de Hulsberg, één van de hoogste punten van het massief van Borgloon. Op de top, waar thans het kasteel staat, was oorspronkelijk een kapel en kluis gelegen. Bij de bouw van het kasteel in 1882 werden die gebouwen afgebroken en heropgetrokken aan de voet van de Hulsberg. Daarvan is alleen de kapel van Loretto bewaard gebleven. Het kasteel is een ruim gebouw in eclectische stijl, gelegen in een park in landschappelijke stijl. Van de oorspronkelijke bomen resten nog een aantal exemplaren. Door zijn hoge ligging beheerst het kasteel de hele omgeving en is in alle richtingen van ver zichtbaar. Bovendien zijn de hier voorkomende hoogstamboomgaarden van belang voor het behoud van oude en zeldzame fruitvariëteiten.
Noordwestelijk van Voort doorkruist de Herkebeek Gotem, gelegen in het golvende overgangsgebied van Droog- en Vochtig-Haspengouw. Het landschap wordt er gekenmerkt door het gemengd agrarisch gebruik met fruitteelt, akkers en weilanden. De antieke weg Tongeren-Herentals-Antwerpen doorkruiste dit gebied. Ook het nederzettingspatroon van Gotem is dat van een klein hoopdorp, met een beperkte lintbebouwing naar en in de omgeving van de in 1819-20 aangelegde steenweg Sint-Truiden-Tongeren. De Gotemstraat is de oude kern van het dorp, waarlangs zich de kerk, de pastorie en het gemeentehuis bevinden. De oude hoeves bleven slechts fragmentarisch bewaard. Een dreef verbindt de Sint-Dionysiuskerk met het kasteel Fonteinhof. Samen vormen zij het historisch centrum van het dorp. Het kasteel groepeert een herenhuis met dienstgebouwen en stallingen in Maaslandse stijl rond een rechthoekig erf en herbergt een fruitverwerkend bedrijf. Het is gelegen langs de Herkebeek, omgeven door vochtige alluviale weilanden met populierenaanplanten en verruigde graslanden.
Bron: Ankerplaats 'Kasteeldorpen Voort en Gotem met Romeinse weg'. Landschapsatlas, A70004, Agentschap Onroerend Erfgoed, Brussel.
Auteurs: Van den Broeck, Myriam; Geyskens, Bart; Bats, Hubert
Datum:
De tekst wordt ter beschikking gesteld door: Agentschap Onroerend Erfgoed (AOE)
Je kan deze tekst citeren als: VAN DEN BROECK M., GEYSKENS B. & BATS H. 2001: Kasteeldorpen Voort en Gotem met Romeinse weg (Landschapsatlas 2001) [online], https://id.erfgoed.net/teksten/162921 (geraadpleegd op ).