erfgoedobject

Parochiekerk Onze-Lieve-Vrouw van Bijstand

bouwkundig element
ID: 1699   URI: https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/1699

Juridische gevolgen

Beschrijving

Gelegen op een lichte verhevenheid nabij de splitsing met de Oude Baan en omgeven door een ommuurd en omhaagd kerkhof.

Historiek

Het eerste bedehuis van Walem, waarschijnlijk een dochterkerk van Mechelen, werd volgens archivalia ingewijd op 20/8/1203 door Jean de Béthune, bisschop van Kamerijk. Enkele historici menen dat de huidige toren ondanks veelvuldige aanpassingen tot deze periode opklimt, doch anderen situeren hem in de 14de eeuw. Herhaaldelijk geteisterd: onder meer in brand gestoken en deels vernield door Maarten Van Rossem in 1542; opnieuw ingewijd in 1546; in 1576 nogmaals in brand gestoken door de Spaanse troepen en nagenoeg volledig vernield door de geuzen in 1580.

Algemeen herstel in 1617-1618: de omaanse kerk, die volgens de opgravingen van 1956 oorspronkelijk bestond uit drie beuken (naderhand teruggebracht tot één brede beuk) werd uitgebreid met zijbeuken; volgens T. Coremans zou de vergroting reeds in de 14de of de 15de eeuw hebben plaatsgevonden; hij beroept zich onder meer op het toenmalige verschil in de vensters van de zuid- en de noordzijde. In 1780 herstellingswerken aan de toren; het koor werd pas in 1833 gereconstrueerd in baksteen (zie oude foto's) en was lager dan het huidige. In 1869 verlenging noordtransept naar ontwerp van de provinciale architect J. Schadde, zie verschil in materiaal.

Volledige vernieuwing in neogotische stijl onder pastoor F. Bruynkens (1903-1923) naar ontwerp van Ph. Van Boxmeer, naderhand overgenomen door E. Careels (1905): de kerk werd afgebroken in 1911, enkel toren, koor en transept bleven overeind; inwijding in 1912. Na de zware oorlogsschade van de Eerste Wereldoorlog hersteld in 1921.

In 1952 uitgebrand door blikseminslag, waarbij het oorspronkelijke mobilair volledig verloren ging. Gezien het toenmalige vooroordeel tegen neogotiek en de omvang van de schade werd door de K.C.M.L. geopteerd voor "een herstel dat een gevoelige verbetering, gebaseerd op vereenvoudiging" zou tot stand brengen. Heropbouw (met uitzondering van de toren die behouden bleef) naar ontwerp van J. Willems in de periode 1956-1957. In deze periode werden ook de torenmuren versterkt.

Beschrijving

Georiënteerde neogotische kerk van 1956-1957 met bewaarde gotische toren, opklimmend tot de 13de-14de eeuw. De plattegrond vertoont een driebeukige kruiskerk met schip van vier traveeën, een ingebouwde westtoren, zijbeuken van drie traveeën, onregelmatig uitspringend transept (zie verlenging noordtransept in 1869) met vlakke sluiting en een koor van twee traveeën met vijfzijdige sluiting; weekkapel in het noordelijk oksel van koor en transept, ten zuiden sacristie, laatstgenoemde met rond torentje. Driezijdig uitgebouwde doopkapel aan de noordelijke zijbeuk. Opgetrokken uit zandsteen en natuursteen, onder leien zadeldaken, schilddaken voor de zijbeuken; oorspronkelijk één groot en bovendien hoger zadeldak (zie oude foto's en aflijning in oostgevel toren).

Vierkante westertoren van drie geledingen onder ingesnoerd tentdak. Westgevel gemarkeerd door gotisch spitsboogportaal met rondstaafprofielen en colonnetten met bladwerkkapiteeltjes; bekronende druiplijst met zigzagmotief; spitsboognisje met Onze-Lieve-Vrouwebeeld in boogveld; vernieuwde eiken korfboogdeur; bekronend spitsboogvenster met vernieuwde tracering. Hogerop en aan vier zijden: blinde driepastraceringen onder druiplijst en aansluitende gerestaureerde galmgaten, ingeschreven in spaarveld met schouderbogige aflijning (mogelijk als resultaat van de herstellingswerken van 1780). Bijkomende drielobtracering in driehoek aan westzijde.

Zijbeuk- en koorgevels geritmeerd door versneden steunberen waartussen eenvoudige spitsboogvensters. Kapel met gelijkaardig uitzicht.

Interieur

Toren met vernieuwd (1956-1957) kruisribgewelf in portaal. Beuken gescheiden door spitsboogarcade op rechthoekige pijlers. Kruisribgewelven met gewelfvlakken van baksteen en natuurstenen ribben.

Mobilair van circa 1957, zie preekstoel met jaartal 1957.

Kerkhofmuur van natuursteen op arduinen sokkel, geritmeerd door pijlers, volgens oude foto's van omstreeks de eeuwwisseling, doch naderhand verlaagd.

  • Administratie voor Ruimtelijke Ordening, Huisvesting en Monumentenzorg, Bestuur voor Monumenten en Landschappen, Provinciale Directie Antwerpen, dossier Onze-Lieve-Vrouwekerk Walem.
  • Provinciaal Archief Antwerpen, Kerken, Walem, Onze-Lieve-Vrouw van Bijstand, dossier 6.
  • COREMANS T., Bijdrage tot de geschiedenis van Waelhem, Mechelen, [1912], 187 e.v.
  • GOETSTOUWERS A., Geschiedenis der Vrijheid Walem, Sint-Katelijne-Waver - Mechelen, 1979, 163-175.
  • JANSEN J., Fotorepertorium van het meubilair van de Belgische bedehuizen. Provincie Antwerpen. Kanton Mechelen, Brussel-Antwerpen, 1977, 78-80.
  • li>VAN CASTER G.,
Waelhem, in Handelingen van de Koninklijke Kring voor Oudheidkunde, Letteren en Kunst van Mechelen, II, 1891, 231-248. VERMOORTEL F., Mechelen. Kroniek van een stad. 1830-1952, Brugge, 1990, 158-159.

Bron     : Kennes H., Plomteux G. & Steyaert R. 1995: Inventaris van het cultuurbezit in België, Architectuur, Provincie Antwerpen, Arrondissement Mechelen, Kanton Mechelen, Bouwen door de eeuwen heen in in Vlaanderen 13N2, Brussel - Turnhout.
Auteurs :  Kennes, Hilde, Plomteux, Greet, Steyaert, Rita
Datum  : 1995

Aanvullende informatie

Monument ter nagedachtenis aan de gesneuvelden, tegen de omheining van het kerkhof, bestaande uit een kalkzandstenen reliëf van stervende soldaat en inscriptie "1914-1918 GEMEENTE WAELHEM AAN HARE HELDEN". Eveneens een gedenkplaat tegen de binnenkant van de kerkhofmuur.
Auteurs : Cappuyns, Toon
Datum: 01-02-2014

Relaties

Je kan deze pagina citeren als: Agentschap Onroerend Erfgoed 2020: Parochiekerk Onze-Lieve-Vrouw van Bijstand [online] https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/1699 (Geraadpleegd op 12-08-2020)