erfgoedobject

Demarcatiepaal 18

bouwkundig element
ID: 201176   URI: https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/201176

Juridische gevolgen

  • is aangeduid als beschermd monument Demarcatiepaal 18
    Deze bescherming is geldig sinds 01-07-2009

  • is aangeduid als vastgesteld bouwkundig erfgoed Demarcatiepaal 18
    Deze vaststelling is geldig sinds 20-09-2010

Beschrijving

Kort na de Eerste Wereldoorlog werd in Frankrijk de idee geformuleerd om langs de oude frontlijn van de Vogezen tot Nieuwpoort een heirbaan aan te leggen om de herinnering aan dit front te bewaren. Daar dit idee niet uitvoerbaar bleek, stelde de Franse Touring Club in 1921 voor om op de punten waar de frontlijn de grote wegen kruist, demarcatiepalen uit rood Elzasser graniet te plaatsen, ontworpen door de Franse beeldhouwer en oud-strijder Paul Moreau-Vauthier. Dit voorstel werd door de Koninklijke Touring Club van België onmiddellijk bijgetreden en eind 1921 werd een geldinzamelingsactie gelanceerd met het oog op het plaatsen van 28 palen die de plaatsen zouden aanduiden waar de vijand het verst op nationale bodem was doorgedrongen.

Oorspronkelijk waren die demarcatiepalen bedoeld als een hulde aan de geallieerde troepen, maar de wrok ten aanzien van Duitsland werd stevig verwoord door de woordvoerders van de Touring Club bij de inhuldiging van sommige demarcatiepalen. Dit geldt evenzeer voor de opschriften die op de demarcatiepalen werden geplaatst (in Vlaanderen meestal in verschillende talen): "HIER WERD DE OVERWELDIGER TOT STAAN GEBRACHT – ICI FUT ARRETE L’ENVAHISSEUR – HERE THE INVADER WAS BROUGHT TO A STANDSTILL".

Uiteindelijk werden op het Belgische grondgebied 22 demarcatiepalen geplaatst, in 3 varianten al naargelang de sector waar zij geplaatst werden: 10 van het Belgische type van Nieuwpoort tot Lizerne (Zuidschote), 6 van het Britse model (bekostigd door de Belgische sectie van de 'Ypres League’) in de Ieperboog (van ’t Wieltje tot Voormezele) en 6 Franse modellen te Boezinge en rond de Kemmelberg.

De specifieke locaties voor de demarcatiepalen werden uitgekozen door maarschalk Pétain en zijn staf, de Belgische legerleiding en de 'Ypres League'. De geselecteerde plaatsen staan niet steeds gelijk met de verste Duitse opmars. De plaatsbepaling was wellicht onderhevig aan compromissen en aan redenen zoals de visibiliteit van het gedenkteken of de symboliek die een bepaalde plaats voor een bepaalde eenheid had. De redenen waarom een bepaalde demarcatiepaal op een bepaalde plaats werd geplaatst, is niet steeds meer te achterhalen.

Nagenoeg alle demarcatiepalen in de Ieperboog duiden het front van midden 1918 aan, rond Boezinge herinneren de palen aan de Duitse terreinwinst na de gasaanval van 22 april 1915. In het IJzergebied tenslotte wordt vooral verwezen naar de IJzerslag van oktober-november 1914.

De eerste demarcatiepaal in West-Vlaanderen werd geplaatst in Diksmuide, aan de beruchte 'Minoterie', op 5 juni 1922 (pinkstermaandag), in aanwezigheid van koning Albert en Admiraal Ronarc'h van de Franse 'Fusiliers-Marins'. Aan het Ieperfront werd de eerste paal onthuld aan 'Hell Fire Corner' (Kruiskalsijde) op 5 augustus 1923 door Baron de Vinck, burgemeester van Zillebeke. In de omgeving van Boezinge werden de demarcatiepalen geplaatst in de week van 6 – 13 januari 1923.

Van de 22 oorspronkelijk geplaatste demarcatiepalen zijn er 3 verdwenen, vermoedelijk tijdens de Tweede Wereldoorlog, namelijk in Diksmuide aan de voormalige 'Minoterie', bij 't Wieltje en in Pervijze. Bij 17 van de 19 resterende palen heeft de Duitse bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog de meertalige opschriften 'Hier werd de overweldiger tot staan gebracht' weggekapt, blijkbaar omdat ze de opschriften als te aanstootgevend ervoeren. Alleen de stenen van Oud-Stuivekens en Ramskapelle ontsnapten aan hun aandacht (in Ramskapelle zou een landbouwer het monumentje verborgen hebben onder een hoop stenen). De demarcatiepalen op grondgebied Nieuwpoort werden in september 1991 opnieuw voorzien van de Nederlandstalige tekst en de jaartallen 1914-1918.

Demarcatiepaal 18 is gelegen op een vluchtheuvel op het kruispunt van de Komenseweg met de Blauwepoortstraat, op circa 800m ten zuidwesten van het dorp Zillebeke. Vlakbij staat een kapelletje voor 'O.L.V. van den Vrede'.

Demarcatiepaal 18 markeert de plaats tot waar de Duitsers na het Lente-offensief (voorjaar 1918) gevorderd waren, namelijk voorbij het dorp Zillebeke. In feite liep de Duitse frontlijn na het Lente-Offensief tot tegen de kruising van de Komenseweg met de spoorlijn, circa 500m ten noordwesten van dit punt. Omwille van wegenwerken werd de demarcatiepaal eind jaren 1980 – begin jaren 1990 verplaatst van de wegkant naar de vluchtheuvel. Deze demarcatiepaal is een gift van de 'Ypres League'.

Geprofileerde roze granieten zuil met piramidale opbouw, bekroond met een gesculpteerde Britse (Brodie-)helm. De helm is omlijst met een lauwerkrans. Op de zuil is een reliëf uitgehouwen met aan de linkerzijde een veldfles en aan de rechterzijde een gasmasker van het Britse type. Aan de 4 hoeken is een handgranaat opgehangen aan een palmtak.

Op de voorzijde staat bovenaan de naam "YPRES", versierd met een lauwerkrans en onderaan "Touring Club de Belgique – Erected by the Ypres League". Op de achterzijde staat "N° 18".

Hoogte 125 x breedte 75 x diepte 65cm.

Uitvoering: onderaan links en rechts "Léon Telle, Granitier, Andlau, Alsace" (gesigneerd); "Paul Moreau-Vauthier, Statuaire c" (gesigneerd). (moeilijk leesbaar).

  • JACOBS M., Zij, die vielen als helden... Inventaris van de oorlogsgedenktekens van de twee wereldoorlogen in West-Vlaanderen, Deel 2. Brugge, Provincie West-Vlaanderen, 1996.
  • JACOBS M., Zij, die vielen als helden... Inventaris van de oorlogsgedenktekens van de twee wereldoorlogen in West-Vlaanderen, Deel 1. Brugge, Provincie West-Vlaanderen, 1995.
  • DESEYNE A., Hier werd de overweldiger tot staan gebracht. Demarcatiepalen 1914-1918 in West-Vlaanderen, in: Het Zonneheem, XXI, 3 (1991).
  • Kaart "Ypres", 28 NW4-3a (19/5/1918) op The Imperial War Museum Trench Map Archive on CD-rom” (CD-rom uitgegeven door The Naval & Military Press, versie 1.0.).

Bron     : Beschermingsdossier DW002426
Auteurs :  Decoodt, Hannelore


Relaties

Je kan deze pagina citeren als: Agentschap Onroerend Erfgoed 2019: Demarcatiepaal 18 [online] https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/201176 (Geraadpleegd op 20-10-2019)