Bewakerswoningen Merksplas Kolonie

inventaris bouwkundig erfgoed \ bouwkundig relict

Locatie

Provincie Antwerpen
Gemeente Merksplas
Deelgemeente Merksplas
Straat Kapelstraat, Steenweg op Rijkevorsel, Kweekstraat, Beukendreef, Dammekensstraat, Nijverheidsstraat, Zoete Inval, Gentse Wijk, Rode Dreef
Locatie Kapelstraat 1-7, 2-8, Steenweg op Rijkevorsel 5-27, 10-16, 22-28, 35-45, 55-65, Kweekstraat 1-15, 2-12, Beukendreef 1, 2, Dammekensstraat 1-5, 2-6, Nijverheidsstraat 1-3, 2-4, Zoete Inval 1-7, 2-8, Gentse Wijk 1-9, 2-10, Rode Dreef 1, 2, Merksplas (Antwerpen)
Status Bewaard

Administratieve gegevens

Gebeurtenissen

Juridische gevolgen

is vastgesteld als bouwkundig erfgoed Bewakerswoningen Merksplas Kolonie

Deze vaststelling is geldig sinds 29-03-2019.

is deel van de vaststelling als bouwkundig erfgoed Merksplas Kolonie

Deze vaststelling is geldig sinds 29-03-2019.

is deel van de bescherming als cultuurhistorisch landschap Rijksweldadigheidskolonie Merksplas

Deze bescherming is geldig sinds 29-06-1999.

Beknopte karakterisering

Beschrijving

Typologisch zijn grosso modo vier groepen te onderscheiden.

Type 1, gebouwd in de periode 1885-1916, is opgevat als een losstaande eenheidsbebouwing van twee gekoppelde woningen in spiegelbeeld van elk twee traveeën en één tot twee bouwlagen onder gemeenschappelijk zadeldak (nok parallel aan de straat, mechanische pannen) met centrale schoorsteen; de inkom is opgenomen in de zijgevel van de zijdelings inspringende aanbouw van één bouwlaag onder parallel zadeldak; bijgebouw achteraan onder zadeldak (nok loodrecht op de straat). Beperkte aanpassingen/wijzigingen: gedichte muuropeningen, centrale uitsparing voor afvoergoot weggewerkt, gewijzigde of verplaatste inkom, bijgebouw met later ingebrachte garage en/of door middel van een recente tussenbouw onder plat dak verbonden met de woning, en zo meer. Tot dit type behoren de woningen Kapelstraat 1-8, Steenweg op Rijkevorsel 5-27, 35-45, 10-16, 22-28, Kweekstraat 1-13, 15, Beukendreef 2-4, Dammekensstraat 1-6, Nijverheidsstraat 1-4.

Varianten binnen dit type: een eerste variante zijn woningen van twee bouwlagen (Steenweg op Rijkevorsel 22-28, Dammekensstraat, Nijverheidsstraat), op de Dammekensstraat resten nog de gaafste exemplaren met een bewaarde bedaking van Vlaamse pannen en houten windborden. Binnen dit type komen nog lichte afwijkingen voor die verband houden met de uitwerking van de inkompartij -een aan de voorgevel palende travee onder lessenaarsdak- en het uitzonderlijk invoegen van waterlijsten van gesinterde steen (Kapelstraat 7-8), het achterwege laten van gesinterde steen, het inbrengen van de voordeur in de voorgevel van de aanbouw en van bredere vensteropeningen (Steenweg op Rijkevorsel 13-15-17-19). Tot de tweede variante horen de woningen waarvan de middelste travee vermoedelijk later werden opgetrokken tot gekoppelde dakvensters (Kapelstraat, Kweekstraat, Beukendreef, Steenweg op Rijkevorsel 10-16).

Type 2, gebouwd circa 1931 (Zoete Inval 1-8) bestaat uit een apart gelegen huizenrij van acht woningen voor beginnende bewakers ten noordoosten van de gevangenis. Enkelhuizen in spiegelbeeld van twee traveeën en twee bouwlagen onder gemeenschappelijk schilddak (nok parallel aan de straat, mechanische pannen); omlopende baksteenfries; bepaalde achtergevels met segmentbogige spaarvelden op de bovenverdieping. Ommuurde achtertuintjes met gekoppelde bijgebouwen.

Type 3, gebouwd circa 1931 (Steenweg op Rijkevorsel 55-65) bestaat uit twee groepen van telkens drie enkelhuizen van twee traveeën en één tot twee bouwlagen onder een complexe bedaking van een schilddak met ongelijke schilden en dakkapellen en een zadeldak (nok parallel aan en loodrecht op straat, mechanische pannen); linker- en rechterwoning in spiegelbeeld met inspringende inkomtravee waartussen een rislietvormende woning met topgevel onder zadeldak. Sobere bakstenen lijstgevels met getrapte baksteenfries onder kroonlijst; topgevel met vlechtingen. Rechthoekige vensters met betonnen latei onder blind korfboogveld; korfboogdeuren. Recente uitbreidingen en aanpassingen zoals een tussenbouw met doorgang naar de achtertuinen die de twee woningblokken verbindt.

Type 4, gebouwd circa 1936 (Gentse Wijk 1-10) een aparte wijk voor de Gentse bewakers die circa 1935, na de sluiting van de Centrale Gevangenis te Gent, overgeplaatst werden naar Merksplas. Gekoppelde woningen in spiegelbeeld onder afgewolfde bedaking met ongelijke schilden (nok loodrecht op de straat, mechanische pannen); benedenverdieping met dubbelhuisopstand van drie traveeën en twee dakverdiepingen van respectievelijk twee en één travee Sobere baksteenbouw op gecementeerde plint. Rechthoekige muuropeningen, soms met bewaard houtwerk, faiencedorpels; opkamer- en keldervenster in de zijgevels.

Overige. Twee bewakerswoningen aan weerszijden van de kopgevel van de celgevangenis, gebouwd circa 1891 (Rode Dreef 1-2) destijds ook post-, en telegraafkantoor. Diephuisjes met oorspronkelijk een voorgevel met dubbelhuisopstand van drie traveeën op de begane grond; heden enkelhuisjes van twee traveeën en twee bouwlagen onder zadeldak (mechanische pannen) met zijdelingse aanbouw van twee of vier traveeën en twee bouwlagen onder plat dak.

Bron: De Sadeleer S. & Plomteux G. 2002: Inventaris van het cultuurbezit in België, Architectuur, Provincie Antwerpen, Arrondissement Turnhout, Kanton Hoogstraten,  Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen 16N4, Brussel - Turnhout.

Auteurs: De Sadeleer, Sibylle

Datum tekst: 2002

Aanvullende informatie

In 2000 werd een deel van de bewakerswoningen herbestemd tot sociale woningen door sociale huisvestingsmaatschappij Bouwmaatschappij Noorderkempen.

Verhelst, Julie (23-08-2016 )

Relaties

maakt deel uit van Merksplas Kolonie

Beersedreef 2, Beukendreef 1,2, Dammekensstraat 1-5,2-6, Eikendreef 1,2, Gasthuisdreef 1, Gentse Wijk...

Logo Onroerend Erfgoed

Deze site is een realisatie van Onroerend Erfgoed, een agentschap van de Vlaamse Overheid dat onroerend erfgoed in Vlaanderen inventariseert, onderzoekt, beschermt, beheert en de ontsluiting ervan stimuleert.