erfgoedobject

Kaaimuur van de Scheldekaaien met meerpalen

bouwkundig element
ID: 211470   URI: https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/211470

Juridische gevolgen

Beschrijving

De Schelde is sinds de 11de eeuw onderhevig aan de getijdenwerking. De stad wordt tegen overstromingen beschermd door een combinatie van een zeven km lange eind-19de-eeuwse kaaimuur, een ondersteunende waterkeringsmuur opgericht in 1979, en een stroomopwaarts aansluitende dijk. Omdat het tijverschil steeds meer toeneemt, dringen nieuwe grootschalige infrastructuurwerken zich op.

Historiek

Het uitzicht van de Scheldekaaien begin 21ste eeuw is gecreëerd meer dan een eeuw vroeger in het kader van infrastructuurwerken die als doel hadden de havenactiviteiten uit te breiden. Een zeer ingrijpende en grootschalige onderneming was de rechttrekking van de Schelde, uitgevoerd tussen 1877 en 1883. Voor de nieuwe havenzone aan de rechteroever van de Schelde moesten honderden huizen gesloopt worden. Daarbij verdween de historische stadskern rond het Steen en de iets noordelijker gelegen historische havenzone "De Werf".

Essentieel onderdeel bij deze werken was het bouwen van een kaaimuur langs de rechteroever van de Schelde, vanaf Kattendijksluis tot net voorbij de Ledeganckkaai. Er werden insprongen voorzien, onder meer voor een vlotbrug tussen Steen en Suikerrui en voor het sas ter hoogte van de Zuiderschippersdokken. Een strook van 80 m breed werd ingericht met kades, havenkranen, treinsporen en opslagplaatsen. Daarnaast kwam een rijweg van 20 meter breed, waarlangs nieuwe gebouwen werden opgetrokken: vooral panden met een handelsfunctie, al dan niet gecombineerd met wonen op de verdiepingen. De grens tussen havengebied en openbare weg werd door een lange rij smeedijzeren hekken gemarkeerd.

In 1897-1903 werd de havenstrook met 2 km verlengd naar het zuiden toe. Langs de d'Herbouvillekaai werd onder meer Petroleum Zuid uitgebouwd en bevonden zich de gebouwen van het Zuidstation. Deze functies maakten de combinatie met wonen onmogelijk. Deze havenzone is anno 2010 nog steeds in gebruik en daardoor maar deels toegankelijk.

Beschrijving

De kaaimuur is opgebouwd uit zinkkisten (caissons) van 25 m lang, 9 m breed en 2,5 tot 5 m hoog. Deze zijn aangevuld met zand- en hardsteenconstructies en ondersteund door houten kadepalen. Van bij het begin moesten grote stabiliteitsproblemen met bijkomende restauratie- en ondersteuningswerken worden opgevangen. Langs de kade is op de hardstenen boordsteen een ononderbroken rij gietijzeren meerpalen aangebracht. De honderden meerpalen variëren in type en in ouderdom, waardoor ze een staalkaart zijn van de evolutie van dit havenelement. Typisch zijn de 19de-eeuwse voorbeelden met de knopvormige verdikking ter hoogte van de oudste sluiscomplexen. In het stadsarchief zijn talrijke dossiers bewaard met plannen, lastkohieren en rekeningen betreffende de aanleg van de kade en de meerpalen.

Twee opmerkelijke, zeer grote meerpalen zijn bewaard aan de Rijnkaai, naast Hangar 29. Het zijn twee meerpalen van 1923 die hier werden aangebracht voor de Belgenland II, het grootste schip van de Red Star Line. De Red Star is de legendarische rederij die van 1874 tot 1935 instond voor het passagiersvervoer van landverhuizers naar Amerika. De rederij had haar aanlegplaats aan de Rijnkaai. In 1909 werden op deze kaai al twee zware meerpalen in gegoten staal opgericht voor het aanmeren van de stoomboot "Lapland" mogelijk te maken. Deze boot was vanaf 1908 het vlaggenschip van de Red Star Line. Deze werden toen geïnstalleerd door de "Naamlooze Maatschappij La Brugeoise".

Sinds 1979 is een waterkeringsmuur aangebracht tussen rijweg en Scheldekaaien. Deze betonnen muur van ruim 1 m hoog heeft stalen rolpoorten die bij springtij kunnen gesloten worden.

  • Stadsarchief Antwerpen, Archief Autonoom Havenbedrijf Antwerpen, MA-HB # 220, MA-HB # 224 (eerste aanbestedingen), MA-HB # 266 (algemene plannen van kaaien en afdaken), MA-HB # 1577, MA-HB # 393, MA-HB # 230, MA-HB # 354 (meerpalen Red Star Line 1909).
  • HAZENBERG ARCHEOLOGIE 2009: Herinrichting Scheldekaaien, onuitgegeven nota, catalogus nrs. 46, 53.
  • NIJHOFF P. e.a. 1991: Langs pakhuizen, fabrieken en watertorens. Industrieel-archeologische routes in Nederland en België. Utrecht/Antwerpen, 163-177.
  • PANIS P. (red.), 2010: Open monumentendag. De vier elementen: aarde, lucht, vuur en WATER, 12 september 2010, Antwerpen.

Bron     : Hooft E. 2010: Inventaris van het bouwkundig erfgoed, Provincie Antwerpen, Stad Antwerpen: Scheldekaaien, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen ANT1, (onuitgegeven werkdocument).
Auteurs :  Hooft, Elise
Datum  : 2010


Relaties

  • Is gerelateerd aan
    Hangar 29 met meerpalen van de Red Star Line
    Rijnkaai zonder nummer (Antwerpen)

  • Is gerelateerd aan
    Havenhekwerk en leilinden langs de Scheldekaaien
    Cockerillkaai zonder nummer, D'Herbouvillekaai zonder nummer, zonder nummer, De Gerlachekaai zond...

  • Is gerelateerd aan
    Rederijgebouwen Red Star Line
    Montevideostraat 3 (Antwerpen)

  • Is gerelateerd aan
    Zuidersluis
    Cockerillkaai zonder nummer (Antwerpen)

  • Is deel van
    Cockerillkaai
    Cockerillkaai (Antwerpen)

  • Is deel van
    D'Herbouvillekaai
    D'Herbouvillekaai (Antwerpen)

  • Is deel van
    De Gerlachekaai
    De Gerlachekaai (Antwerpen)

  • Is deel van
    Ernest Van Dijckkaai
    Ernest Van Dijckkaai (Antwerpen)

  • Is deel van
    Jordaenskaai
    Jordaenskaai (Antwerpen)

  • Is deel van
    Ledeganckkaai
    Ledeganckkaai (Antwerpen)

  • Is deel van
    Petroleum Zuid
    Antwerpen (Antwerpen)

  • Is deel van
    Plantinkaai
    Plantinkaai (Antwerpen)

  • Is deel van
    Rijnkaai
    Rijnkaai (Antwerpen)

  • Is deel van
    Sint-Michielskaai
    Sint-Michielskaai (Antwerpen)

  • Is deel van
    Tavernierkaai
    Tavernierkaai (Antwerpen)

Je kan deze pagina citeren als: Agentschap Onroerend Erfgoed 2019: Kaaimuur van de Scheldekaaien met meerpalen [online] https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/211470 (Geraadpleegd op 16-10-2019)