Het kasteel Berentrode is een jachtslot dat in 1505 werd opgericht door de familie Wyts. In 1671 werd een westpartij aangebouwd door de familie Bont-Gillis. De gebouwen zijn gelegen binnen de voormalige omgrachting en bereikbaar langs twee bewaarde dreven.

Historiek

Volgens J. Verbesselt klimt de site op tot vóór de 13de eeuw als een hof van de Berthouts en als de oudste ontgonnen plaats van de ‘Boenderheyde’. De geschiedenis van het kasteel Berentrode begon rond de 14de eeuw. Oorspronkelijk was het een leengoed en een tot jachtslot versterkte hoeve met gracht en ophaalbrug, gelegen op het kruispunt van vier dreven. De oorspronkelijke omgrachting is verdwenen, het verloop van de gedempte gracht wordt weerspiegeld in de weg die rond het kasteel loopt. De westelijke (Berentrodedreef) en de zuidelijke (Kleinhoflaan) toegangsdreven bleven als dusdanig behouden, evenals de ten noordwesten gelegen verbindingsdreef (Groenstraat) naar de Cranckhoeve en de Oude Baan. De verschillende dreven zijn reeds zichtbaar op de kabinetskaart van de Ferraris (1771-1777), waarop het landgoed wordt voorgesteld als een omgracht terrein met bebouwing met ten noorden ervan een niet-omgracht neerhof met een gebouw en een boomgaard. Deze situering op een kruispunt van dreven behoort mee tot de historische aanleg van de site, die via de Berentrodedreef verbonden was met de kerk van Bonheiden. Het landschap in en rond het domein Berentrode zou geen ingrijpende wijzigingen ondergaan hebben sinds het einde van de 19de eeuw.

Het landschap rond Bonheiden heeft een open ruraal karakter, maar bevond zich tijdens de middeleeuwen aan de rand van het zogenaamde ‘Waverwoud’, een boscomplex ten oosten van Mechelen, gesitueerd in het natte gebied tussen de Dijle, Nete en Grote Nete. Berentrode is waarschijnlijk de oudste middeleeuwse kern van Bonheiden. Het toponiem van de site wijst vermoedelijk op een oudere oorsprong dan de eerste vermelding in 1304. Rode-namen waren immers maar tot de 12de-13de eeuw in gebruik en verwijzen naar een volmiddeleeuwse ontginning door het rooien van bos voor een nederzetting.

Beschrijving

Het goed werd in 1997 geïnventariseerd. De toenmalige beschrijving vermeldt het volgende:

Het huidige gebouw is verdeeld in drie verschillende landbouwerswoningen met een boomgaard ten noorden en omlopende weg. Het hogere volume in het midden is het oudste. Het werd opgericht tussen 1505 en 1544 door de familie Wyts die in 1505 het domein kocht. Dit deel bestaat uit een torenachtige opbouw van twee bouwlagen op een rechthoekig grondplan met zadeldak. De balksloffen op de verdieping zijn versierd met het wapen van de familie Wyts. Tegen deze opbouw stond oorspronkelijk een lagere aanbouw. Deze werd in 1671 vervangen door de familie Baert-Gillis van wie het wapenschild in de westgevel werd ingewerkt. Deze westgevel is uitgewerkt als klokgevel met een centraal raampartij. De zijgevels vertonen gedeeltelijk dichtgemaakte ramen met afwisselend driehoekig en gebogen fronton. In 1755 werd aan de oostzijde een hoeve bijgebouwd. Het gebouw werd heropgebouwd na een brand in 1923.

Heterogeen complex van één en twee bouwlagen onder zadeldaken (nok parallel met de straat, pannen en leien) met verspringende gevellijnen, aangepaste, deels gedichte rechthoekige muuropeningen. Nummers 73 en 75 met gebruik van zandsteen voor plint, speklagen, hoekblokken en omlijstingen. Verankerde nummer 75 met zijtrapgevels en steigergaten. Nummer 73 met recent aangepaste westelijke klokgevel, gecementeerde top. Vrij gesloten noordelijke achtergevel met door lisenen gemarkeerde middentravee, grotendeels gedichte vensters, op bovenverdieping: één driehoekig en één gebogen fronton. Haaks 20ste eeuws aanbouwsel. Deels vernieuwde, T-vormige nummer 77 met oudere kern (meest oostelijk deel). Sobere, verankerde baksteenbouw met aangepaste en gedichte muuropeningen, onder andere korfboogpoorten in oostelijke puntgevel en noordelijke achtergevel.

Ten noorden: lage, bakstenen bijgebouwen onder pannen zadeldaken, rondom een gekasseid, rechthoekig erf; onder andere open wagenhuis.

In de boomgaard: merkwaardige vierkante, vermoedelijk 17de-eeuwse, arduinen putkuip met smeedijzeren banden bevestigd in lood. Bij opgravingen in 1971-1972 werden hier naast funderingen en pot- en schotelscherven, enkele munten gevonden onder andere uit midden 15de eeuw.

Omgeving en drevenstelsel

De omgeving van het kasteel Berentrode, gelegen aan de Berentrodedreef ten oosten van het centrum van Bonheiden, wordt gevormd door de gronden binnen de gedempte omwalling en de dreven die naar het gebouw leiden. Deze gronden geven de originele inplanting van het gebouw weer in zijn natuurlijk kader. De dreefaanleg getuigt van de oude band van het jachtslot met de gemeentekern. Het landgoed Berentrode ligt te midden van akkers en weilanden, in een laaggelegen gebied met beekvalleien en rivierduinen in het Bekken van de Beneden-Dijle.

De Berentrodedreef is een historische dreef van circa 1 km die het kasteel van Berentrode verbindt met de kerk van Bonheiden. De kerk wordt voor het eerst vermeld in 1331 als 'Onze-Lieve-Vrouw Berentrode op de Boedenheyde' en zou toen al verbonden zijn met het verder gelegen heerlijke hof van Berentrode. Waarschijnlijk was deze verbinding aanvankelijk een kronkelige zandweg/zone over de heide. Dit is ook te zien op een figuratieve kaart van Bonheiden uit 1751. Van een dreef is op dat ogenblik nog geen sprake, enkel een kort stuk bij de kerk is met bomen beplant.

Het huidige rechte dreeftracé inclusief bomen werd wellicht kort daarna aangelegd. Op een afbeelding van het kasteel in 'Délices du Brabant' uit 1757 is immers een driedubbele dreef, aangeplant in vierkantsverband, zichtbaar. De aanleg van dergelijke monumentale toegangsdreven was algemeen in deze periode en weerspiegelde de status van de eigenaar. Naast het esthetisch aspect, was ook de houtopbrengst van belang. Soms plantte men hagen of 'banquettes' tussen de bomen. Mogelijk gebeurde dat hier ook, aangezien een deel van de bomen (nog steeds) omringd is door kleine haagperkjes.

Uit de Atlas der Buurtwegen (1851) blijkt dat de dreef niet volledig openbaar was. Tussen de kerk en het kruispunt met de Grote Doelstraat en Oude Kasteellaan werd de dreef aangeduid als 'chemin'. Vanaf dit kruispunt, waar vroeger naar verluidt een grote stenen poort zou gestaan hebben, vervolgt de dreef als een 'sentier', die na korte afstand afbuigt naar het noorden en verder langs het domein van Berentrode loopt.

In 1994-1995 werd de dreef heraangelegd en deels heraangeplant met esdoorns, beuken en eiken. Voorheen bestond de volledige dreef uit beuken zoals Emile Poumon schrijft in zijn 'Châteaux anversois et limbourgeois’ uit 1955: "De l’église du village, une longue drève plantée de hêtres conduit au château Berentrode (...)." De beuken zijn recent vervangen door eiken, wellicht ten gevolge van aantasting door reuzenzwam zoals uit de oude stamvoeten blijkt.

Op het moment van inventarisatie in 2020 bestond de Berentrodedreef uit volgende segmenten.

Tussen de kerk en de Edgar Tinellaan werden esdoorns aangeplant. Hierdoor heeft dit gedeelte van de dreef meer het uitzicht van een laan met wegbeplanting. De bomen hebben een stamomtrek van circa 70 cm en hebben een plantafstand van 14 m.

Tussen de Edgar Tinellaan en de Oude kasteellaan bestaat de beplanting uit zomereiken die op een plantafstand van 18 m van elkaar geplant werden. De eiken zijn omgeven door kleine perkjes en bevinden zich vrij dicht tegen de voortuinen. De stamomtrekken liggen rond de 120 cm.

Tussen de Oude kasteellaan en de Venneboslaan staan zomereiken met een plantafstand van 15 m. Hier zijn geen perkjes en zijn de stamomtrekken al dikker, circa 150 cm, waardoor de dreef een majestueuzer karakter en echt dreefuitzicht vertoont.

Het laatste gedeelte tenslotte, tussen de Venneboslaan en het voormalige kasteel van Berentrode, bestaat uit een jonge aanplant van zomereik, eveneens met een plantafstand van 15 m. De stamomtrekken situeren zich tussen de 45 en 50 cm. Oude stamvoeten met aantasting van reuzenzwam doen vermoeden dat hier voorheen beuken stonden.

• Archief Onroerend Erfgoed Antwerpen, DA000664, Kasteel Berentrode en omgeving, beschermingsdossier (F. Brenders, 1986).
• Kabinetskaart van de Oostenrijkse Nederlanden voor Zijn Koninklijke Hoogheid de Hertog Karel Alexander van Lotharingen, Jozef Jean François de Ferraris, Koninklijke Bibliotheek van België, uitgegeven in 1770-1778, schaal 1:11.520 herleid naar 1:25.000.
• Atlas van de Buurtwegen, opgesteld naar aanleiding van de wet op de buurtwegen van 10 april 1841, schaal 1:2.500 (overzichtsplannen schaal 1:10.000).

• DE CANTILLON P. 1757: 'Délices du Brabant e de ses campagnes', Amsterdam.
• HAKO F. 1751: 'Plan du campement et de l'exercice dit corps d'artillerie des Pays-Bas à Donheyden', AGR, Cartes et plans manuscrits, I, nr 2717, [online] op www.cartesius.be (geraadpleegd op 25 november 2021).
• KENNES H. & STEYAERT R. 1997: Inventaris van het cultuurbezit in België, Architectuur, Provincie Antwerpen, Arrondissement Mechelen, Kantons Duffel - Heist-op-den-Berg, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen 13n4, Brussel - Turnhout.
• POUMON E. 1955: 'Châteaux anversois et limbourgeois’, Vilvoorde.
• VANDENDRIESSCHE T., VANDENBEMPT P. & SMETS K. 2017: 'Handleiding voor het beheer van historische dreven en wegbeplantingen', handleiding agentschap Onroerend Erfgoed, [online] op oar.onroerenderfgoed.be

• Terreinbezoek op 15/10/2020, Anse Kinnaer en Koen Smets.