erfgoedobject

Fort van Duffel

bouwkundig element
ID: 2671   URI: https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/2671

Juridische gevolgen

  • is aangeduid als beschermd monument Fort van 1886-1888
    Deze bescherming is geldig sinds 25-04-2012

  • is aangeduid als vastgesteld bouwkundig erfgoed Fort van Duffel
    Deze vaststelling is geldig sinds 29-03-2019

Beschrijving

Hybride fort (7 ha) in de buitenste fortengordel van de vesting Antwerpen, gebouwd tussen 1886-1888 en nadien gemoderniseerd. Het fort van Duffel evolueerde van een oorspronkelijk aarden fortje tot een gepantserd spoorwegfort. Het verdedigde de spoorlijn Brussel-Antwerpen (lijn 25).

Het fort van Duffel is aan de buitenste fortengordel toegevoegd, nadat men eerder al aan de bouw van de forten van Lier en Walem begonnen was. Het Duffelse fort is gebouwd tussen 1886-1888, aangepast tussen 1889 en 1891, gemoderniseerd in 1893 en in 1906. De artillerie kende in de bouwperiode belangrijke ontwikkelingen met als gevolg dat de kanonnen niet meer op de wallen maar onder pantsering moesten worden geplaatst. Alleen daar stonden ze veilig. Daarom werd de spoorwegschans in 1893 omgebouwd tot een pantserfortje met kanonnen onder koepels en in kazematten. De nieuwe constructies waren volledig van beton.

Toen de buitenste fortengordel na 1906 serieus werd uitgebreid, verminderde het belang van het fort van Duffel. Het kreeg de status van ‘tussenwerk’ achter de belangrijkere forten van Walem en Sint-Katelijne-Waver. Bij die gelegenheid verplaatsten de militairen de gepantserde 15cm-koepel naar het fort van Kessel.

Grondplan: hybride fort

Het fort van Duffel is geëvolueerd van oorspronkelijk een aarden schans tot gepantserd spoorwegfortje. Kenmerkend is het gecombineerde gebruik van baksteen en beton: baksteen in de muren en daar bovenop dikke betonnen gewelven, soms tot 3m dik. Het grondplan bestaat uit:

  • Ingangsgebouw met brug over de vestinggracht
  • Twee betonnen kazematten (1893) die het ingangsgebouw flankeren. Zij houden de vestinggracht onder vuur.
  • Keelfrontgebouw en de kazerne met ertussen een smal onoverdekt gekasseid binnenplein. Beide gebouwen zijn aangeaard. Een gelijkaardige opstelling van kazernes zag men ook al in de eerder gerealiseerde grondplannen van de forten van Zwijndrecht en Kruibeke.
  • Omloopgalerij onder de wal, die vanuit het keelfrontgebouw vertrekt en aan de andere kant uitkomt. De gang is in baksteen gebouwd en later met een betonlaag bovenop versterkt. Vanuit de gang kon de infanterie de wallen snel bezetten.
  • Munitiemagazijnen aansluitend op de omloopgalerij: van hieruit kon munitie via een gat in het gewelf bovenop de wal worden getakeld.
  • Betonnen geschutkoepel voor een 15cm kanon bovenop de kazerne (1893)
  • Betonnen holtraversen (1893) op de naar de vijand gerichte zijde van de hoofdwal. Zij gaven beschutting aan kanonnen en munitie. De linkse en rechtse holtraversen staan via een trap in verbinding met de ondergrondse omloopgalerij.
  • Betonnen geschutkoepels (1893) voor een 5,7cm kanon op de twee hoekpunten van de hoofdwal
  • Het geheel omringd door een 40m brede vestinggracht, met een sluisje naar de Goorbosbeek.

Belegerd in 1914

Het fort draagt zichtbaar de sporen van het oorlogsgeweld uit 1914. Toen de Duitse troepen de vesting Antwerpen vanuit de regio Leuven naderden, schakelden ze eerst de forten en schansen van de buitenste fortengordel uit. Ook het fort van Duffel deelde in de klappen. Een batterij in Hofstade nam het tussen 29 september en 3 oktober onder vuur, van op een afstand van 8,8 km. Het licht bewapende fortje kon daar niet tegen op en de gevraagde versterking bleef uit. Nadat het zijn laatste projectielen had verschoten, mocht het garnizoen het fort verlaten. Maar eerst liet de fortcommandant de bewapening in de twee geschutkoepels en de betonnen kazematten aan de ingang opblazen. De meeste schade aan het fort was dus door Belgische troepen veroorzaakt.

Weliswaar declasseerde de militaire overheid het fortje van Duffel al vroeg, toch gebruikte ze het als commandopost bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog. In de daaropvolgende jaren ontdeed de Duitse bezetter het van de laatste stukken metaal. De bewapening was al verwijderd.

Hakhout

Kort na de Eerste Wereldoorlog plantten de militairen hakhout aan met de bedoeling om vierjaarlijks het hout te verkopen: eikenbomen op het fort, els en acacia buiten de vestinggracht en hagen langs de buitenomtrek. De eiken (Quercus robur) op het fort zijn meer dan waarschijnlijk de knoteiken die we momenteel nog kunnen vinden op het glacis, en die ondertussen een prachtig habitus hebben ontwikkeld. Ook de els (Alnus glutinosa) en acacia (Robinia pseudoacacia) zijn momenteel nog als belangrijkste boomsoorten terug te vinden naast de vestinggracht en hebben omvangrijke hakhoutstoven ontwikkeld. Luchtfoto’s uit 1952 tonen een fort dat weinig begroeid is. Het merendeel van de huidige begroeiing is van de jongste decennia.

Huidige toestand

In 1972 verkocht de overheid het fortje aan een particulier. De nieuwe eigenaar (Kempens Landschap VZW) begon sinds 2010 aan restauratiewerken. Een deel van het fort heeft nu een horecafunctie, een educatieve functie en een ander deel is voor vleermuizen gereserveerd. Dit interessante fortje uit de overgang tussen de traditionele bakstenen forten en de betonnen pantserforten getuigt van een vernieuwde architecturale vormgeving in de vestingbouw. Een deel van de gebouwen is nog in baksteen, maar de gebouwen uit de aanpassingsperiode (1893) tonen de introductie van (ongewapend) beton als nieuw bouwmateriaal. De dikte van de betonnen gewelven komen goed tot uiting in de deels opgeblazen kazematten aan de ingang. Het fortje is dus ook een voorbeeld van vroeg functionele betonarchitectuur. Het heeft nog wallen, maar ook al geschutkoepels. De bakstenen omloopgalerij doet erg aan die van fort van Schoten denken, dat in dezelfde periode is gebouwd. De aanaardingen boven op de gebouwen en de wallen zijn goed bewaard. Het driehoekige redan met de enige toegangsweg is nu als parking in gebruik.

 

  • NGI Luchtfoto 1952, schaal 1:25.000 [online] http://www.ngi.be/cartesius/images/air/1952_B8-MECHELEN_7228.jpg (geraadpleegd op 9 mei 2019).
  • NGI Luchtfoto 1971, schaal 1:25.000 [online] http://www.ngi.be/cartesius/images/air/1971_B22R_1120.jpg (geraadpleegd op 9 mei 2019).
  • Informatie Vlaanderen, Digitaal Hoogtemodel Vlaanderen II, DTM, raster, 1 m, afgeleid van Lidar-hoogtegegevens, 2013-2015.
  • Onroerend Erfgoed, digitaal beschermingsdossier 4.001/12009/101.1, Spoorwegfort van Duffel (STEYAERT R. 2012).
  • GILS R. 1998: Vesting Antwerpen, deel 2: De pantservesting 1885-1914, België onder de wapens 7, Erpe, 25
  • GILS 2014: Antwerpse forten 1914, Tielt, 127-138.
  • Provincie Antwerpen 2014: Het spoorwegfort van Duffel: een buitenbeentje in de Antwerpse fortengordel, WO I in de provincie Antwerpen, brochure, Antwerpen.
 

Auteurs :  Verboven, Hilde
Datum  : 14-05-2019


Relaties

Je kan deze pagina citeren als: Agentschap Onroerend Erfgoed 2019: Fort van Duffel [online] https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/2671 (Geraadpleegd op 16-12-2019)