erfgoedobject

Kasteel Ter Elst

bouwkundig / landschappelijk element
ID
2710
URI
https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/2710

Juridische gevolgen

  • is aangeduid als vastgesteld bouwkundig erfgoed Kasteel Ter Elst
    Deze vaststelling is geldig sinds

  • is aangeduid als beschermd monument Kasteelsite Ter Elst
    Deze bescherming is geldig sinds

  • is aangeduid als beschermd monument Kasteel Ter Elst
    Deze bescherming was geldig van tot

  • is aangeduid als beschermd cultuurhistorisch landschap Kasteel Ter Elst
    Deze bescherming was geldig van tot

  • is aangeduid als beschermd monument Kasteelsite Ter Elst
    Deze bescherming was geldig van tot

Beschrijving

Gelegen aan de Nete en volgens enkele literatuurbronnen samen met het Antwerpse Steen, één der oudste gebouwen in de provincie Antwerpen; oorsprong opklimmend tot de verre middeleeuwen. Voor de geschiedenis vanaf de twaalfde eeuw zijn er geschreven bronnen voorhanden: Ter Elst was toen in handen van de gebroeders Hildincshusen, de oudst gekende heren van Duffel, zie gemeente-inleiding; vanaf 1356 tot de Franse Revolutie eigendom van de abdij van Tongerlo, die het kasteel liet uitbouwen tot een prachtig domein; gebruikt als woning van de rentmeester van de lokale abdijgoederen en als residentie voor de abten en hun gevolg als ze op reis gingen; regelmatig verbleven er hoge gasten, zo onder meer Margaretha van York en Filips De Schone. Afgebrand tijdens de godsdienstperikelen in 1584, doch naderhand heropgebouwd; iconografische bronnen uit 17de en 18de eeuw tonen een vrij omvangrijk complex, bestaande uit meerdere vleugels en torens met binnenkoer, omgeven door een brede slotgracht en aangelegde tuinen. Vanaf eind 16de eeuw in gebruik als pastorie.

In 1799 aangeslagen en verkocht aan Louis Hermans; drie van de vier hoofdgebouwen van het kasteelcomplex werden gesloopt, de vleugel met de vijf torens werd grondig gerenoveerd. In 1879 verkocht aan C. Funcke, die in de onmiddellijke omgeving "Steenbakkerij Ter Elst" oprichtte; de steenbakkerij bleef tot de eerste Wereldoorlog zeer actief en bepaalde sterk het uitzicht van de omgeving. Zowel steenbakkerij als kasteel werden zwaar beschadigd tijdens de Eerste Wereldoorlog; de steenbakkerij verdween uit het dorpsbeeld, mede door de zware concurrentie van de Kempen; het kasteel verviel tot ruïne; in 1972 aangekocht door het gemeentebestuur, als ruïne gerestaureerd en met het nieuw aangelegde, omringende park in 1982 opengesteld voor het publiek. Het park sluit aan op het "Muggenbergpark", zie Hondiuslaan, en vormt zo een belangrijke groene zone in het centrum van de gemeente.

Volgens oude foto's bestond het kasteel voor de Eerste Wereldoorlog uit een traditionele bak- en zandstenen vleugel van twee bouwlagen onder zadeldak, op rechthoekige plattegrond met vier polygonale hoektorens; haaks aanbouwsel en bijkomende octogonale toren aan oostgevel met aansluitend rond traptorentje. Bij de restauratiewerken naar ontwerp van V.F. Goossens en J.F. Gielis werden de beschermde omgrachting en toegangsbrug volledig hersteld, de nog overeind staande muren en torens, die opklimmen tot eind 15de, begin 16de eeuw, werden geconsolideerd en gedeeltelijk aangevuld met duidelijk te onderscheiden materiaal.

  • Administratie Ruimtelijke Ordening, Huisvesting en Monumentenzorg, Afdeling Ruimtelijke Ordening, Huisvesting en Monumentenzorg Antwerpen, Cel Monumenten en Landschappen, Beschermings- en restauratiedossier Kasteel Ter Elst te Duffel.
  • S.N., Monumentenfolder gemeentebestuur.

Bron: KENNES H. & STEYAERT R. 1997: Inventaris van het cultuurbezit in België, Architectuur, Provincie Antwerpen, Arrondissement Mechelen, Kantons Duffel - Heist-op-den-Berg, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen 13n4, Brussel - Turnhout.
Auteurs: Kennes, Hilde
Datum:
De tekst wordt ter beschikking gesteld door: Agentschap Onroerend Erfgoed (AOE)

Aanvullende informatie

Op de kabinetskaart van de Ferraris wordt het kasteel afgebeeld als waterburcht langs de Nete met een grote moestuin en rechtstreeks verbonden met de parochiekerk in Duffel via een dreef. Bij de verkoop van het goed in 1799 werd dit omschreven als “een ruim huis met remise, grote stallingen, twee tuinen, een blekerij, dit alles omringd door een hofgracht, vijvers en tuin, samen goed voor 1,5 hectare, samen met een weide langs de Nete van 75 are, een wandeldijk en een klein bos”. In de 19de eeuw wordt het drevennetwerk hertekend en verdwijnt deze visuele link met de kerk. Op de Vandermaelenkaart wordt ter Elst voorgesteld als een omgracht kasteel met rondom graslanden aansluitend bij de rivier. In de loop van de 20ste eeuw geraakt de site meer en meer geïsoleerd door verkaveling en industrialisering rond Duffel.

Vandaag is ter Elst een kasteel met slotgracht in een groene omgeving met struiken- en bomenbestand.

  • Kabinetskaart van de Oostenrijkse Nederlanden voor Zijn Koninklijke Hoogheid de Hertog Karel Alexander van Lotharingen, Jozef Jean François de Ferraris, Koninklijke Bibliotheek van België, uitgegeven in 1770-1778, schaal 1:11.520 herleid naar 1:25.000.
  • Topografische kaart van België, Philippe Vandermaelen, uitgegeven in 1846-1854, schaal 1:20.000.
  • Kaart van België, Militair Cartografisch Instituut, uitgegeven in 1928-1950, schaal 1:20.000.
  • BOLSTER Architecten 2019: Beheersplan Onroerend Erfgoed. Ter Elst, Duffel.
Datum:
De tekst wordt ter beschikking gesteld door: Agentschap Onroerend Erfgoed (AOE)

Relaties


Je kan deze pagina citeren als: Inventaris Onroerend Erfgoed 2024: Kasteel Ter Elst [online], https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/2710 (geraadpleegd op ).

Beheerder fiche: Agentschap Onroerend Erfgoed

Contact

Heb je een vraag of opmerking over deze fiche? Meld het ons via het contactformulier.