Tolhuis

inventaris bouwkundig erfgoed \ bouwkundig relict

Locatie

Provincie West-Vlaanderen
Gemeente Brugge
Deelgemeente Brugge
Straat Jan van Eyckplein
Locatie Jan van Eyckplein 2, Brugge (West-Vlaanderen)
Status Bewaard

Administratieve gegevens

Gebeurtenissen
  • Adrescontrole Brugge (adrescontroles: 01-11-2007 - 30-11-2007).
  • Inventarisatie Brugge - deel A (geografische inventarisatie: 01-12-1999 - 31-12-1999).
Links

Juridische gevolgen

is vastgesteld als bouwkundig erfgoed Tolhuis

Deze vaststelling is geldig sinds 05-10-2009. (Vaststellingsbesluit)

is beschermd als monument Tolhuis

Deze bescherming is geldig sinds 05-12-1962.

is deel van de bescherming als stads- of dorpsgezicht, intrinsiek Spiegelrei, Gouden-Handrei en Sint-Annarei met omgeving

Deze bescherming is geldig sinds 17-06-1992.

Beschrijving

* Nr. 1. Tolhuis.

Gelegen ten N. van de Sint-Jansbrug waar sinds een onbekend tijdstip de grote tol nl. de tol op internationale en interregionale handel werd geheven tot het einde van het Ancien Régime. Vervolgens diverse functies. In 1837 verkocht aan privé persoon met uitzondering van de begane grond. 1876: verkocht aan de stad. 1884: onderbrengen van stadsbibliotheek die tot 1884 was ondergebracht in het stadhuis. 1889- de jaren 1960: gelijkvloers ingericht als brandweerkazerne. Sinds 1986 leeg.

Huidig uitzicht is fasegewijs tot stand gekomen. De oudste kern bestaat uit twee XIII-huizen, het grootste van ca. 1200. Het tweede, het huidige hoekhuis werd waarschijnlijk gebouwd in de tweede helft XIII en staat duidelijk op een afsplitsing van het vroegere grotere erf. Het grootste huis, het latere Tolhuis is ongeveer 20 meter diep en 7 tot 8,40 meter breed, volledig opgetrokken van baksteen van een groot formaat en was ooit volledig onderkelderd. In de straatgevel bevond zich minstens één kelderdeur die via een trap toegang tot de kelder verschafte, achtergevel met twee keldervensters en lampnis.

XV a: de kelder wordt grotendeels opgevuld, met uitzondering van het gedeelte tegen de achtergevel. Vermoedelijk verloor het gebouw toen zijn functie als privéwoning en werd het omgebouwd tot de "Grote Tol". De onderbouw van de straatgevel van Doornikse kalksteen en voorzien van twee grote poortopeningen, gaat misschien reeds tot deze verbouwing terug.

ca. 1470: bouwen van het z.g. "pijndershuisje" een lokaaltje van de scheepslossers van de Sint-Jansbrug.

1477-78: Pieter van Luxemburg, die op dat ogenblik de inning van de grote tol in leen hield, liet het pand verbouwen. Tot deze belangrijke verbouwing behoort het opvullen van het resterende deel van de kelder, de huidige ondertussen gerestaureerde straatgevel en het vervangen van één van de zijmuren van het oude "Steen" door een zuilenrij, die waarschijnlijk door houten wanden met poortopeningen was afgesloten, moest blijkbaar de circulatie van de te wegen en te belasten goederen in en uit het Tolhuis vergemakkelijken.

na 1478: tot stand komen van gebouw l. van eigenlijke Tolhuis. 1878-81: baksteengevel r. van het Tolhuis n.o.v. architect L. Delacenserie (Brugge).

1879: geheel heropbouwen van eigenlijke Tolhuisgevel en "pijndershuisje". 1881: neogotische beeldengroep, die op de oorspronkelijke toestand teruggaat werd door M. Fonteyne (Brugge) uitgevoerd.

1918: architect H. Hoste (Brugge) krijgt ontwerpopdracht voor een boekenmagazijn aansluitend aan de naastliggende stadsbibliotheek. Dit voorstel opgevat in een toen voor hem kenmerkende kubistische vormgeving, werd niet aangenomen.

1930: smalle gevel met galerij op de hoek van de Spanjaardstraat i.pl.v. XVII-gevel. Herbouwen van pand ernaast.

1996- : restauratie en herinrichting als Provinciale bibliotheek en informatiecentrum.

Hoekpand bij Spanjaardstraat van drie trav. en drie bouwl. onder zadeldak (leien) vervangt XIX- lijstgevel. Verankerde bakstenen trapgevel (11 tr. + topstuk) boven een hoge natuurstenen plint - deels nog oorspronkelijk. Rechth. muuropeningen met kozijnconstructies - op begane grond dubbel - gevat in Brugse trav., type I. l. ervan een galerij met steekboogarcade afkomstig uit Gent met smalle trapgevel omstreeks 1930 hier geplaatst. Galerij met steenhouwersmerken, te identificeren met J. Gaudre (Feluy). R. natuurstenen geveltje van de rijkepijnders, één trav. en drie bouwl. Opgebouwd uit een poortingang onderaan met korfboog, een opengewerkte balustrade bovenaan en zeer hoge steekboognis met een s gedraaid rond de stam van een boompje aanzettend op kraagstenen voorstellend pijnders. Twee vensters met rijk maaswerk o.m. visblaas- en driepasmaaswerk. Op de borstwering een beeldenrij: St.-Joris, St.-Ambrosius en twee beelden van St.-Jan. Een vooruitspringende aanbouw met een trap en fraai opengewerkt voorportaal; een zuil en twee consoles dragen een met veellobben versierde spits- en tudorboog. Hogerop naarboven toe versmallende nis met wapenschild van bouwheer, hogels, kruisbloem en geflankeerd door pinakels. Afgelijnd door opengewerkte borstwering. Eigenlijke tolhuisgevel van vier trav. en drie bouwl. onder zadeldak (n straat, tichelen). Puntgevel met kruisbloem als topstuk waaronder een geprofileerde kraagsteen die een beeldnis draagt. Constructie van Doornikse steen voor begane grond en Brabantse zandsteen voor verd. en top. De begane grond is voorzien van twee grote korfboogingangen en een venster. Steenhouwersmerken te identificeren met J. Boulle en familie Nopere (Ecaussinnes). Verticaal gelede bovenbouw met Brugse trav., type I; kruiskozijnen en gekoppeld driepasmaaswerk als tweelicht en op borstwering. De twee trav. brede trapgvel van drie bouwl. onder zadeldak (n straat, tichelen). Verankerde rode baksteenbouw met gebruik van zandsteen voor tudorboog, kozijnconstructies op verd. en ornamenten als kruisbloem, druiplijst en Brugs beertje. Brugse trav., type II, hier met doorgetrokken middenpenant, getrapte bekroning en driepasmaaswerk in boogvelden.

  • Afdeling ROHM West-Vlaanderen, Cel Monumenten en Landschappen, archief, doss. 169.
  • VAN BELLE J.L., Signes Lapidaires. Nouveau dictionnaire. Belgique et Nord de la France, Louvain-la-Neuve, 1994, nr. 632, p. 23, 64, 158, 754; nr. 391, p. 57, 158, 681; nr. 497, p. 59, 698-699; nr. 628, p. 18, 63, 746-748; nr. 632, p. 23, 64, 158, 754; nr. 697, p. 19, 156, 64, 762; nr. 720, p. 63, 158, 754; nr. 1006, p. 70, 806-807; nr. 1040, p. 19, 70, 700, 814-816; nr. 1150, p. 68, 158, 793; nr. 1229, p. 69, 797; nr. 1357, p. 61, 158, 731; nr. 1619, p. 63, 752.
  • RYCKAERT M., Brugge, Historische stedenatlas van België, Brussel, 1991, p. 162-163.
  • VAN EENHOOGE D., Bouwhistorisch onderzoek in het Tolhuis te Brugge, in In de Steigers, III, 1996, nr. 2, p. 17-19.
  • VAN EENHOOGE D., Het Tolhuis: één van de oudste bakstenen huizen in Brugge, in In de Steigers, IV, 1997, nr. 2, p. 27-29.
  • VERMEERSCH V., Brugges kunstbezit, 2, Brugge, 1973, p. 25-28.

Bron: Gilté S. & Vanwalleghem A. 1999: Inventaris van het cultuurbezit in België, Architectuur, Stad Brugge, Oudste kern, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen 18NA Noord, Brussel - Turnhout.

Relaties

maakt deel uit van Jan van Eyckplein

Jan van Eyckplein (Brugge)

Logo Onroerend Erfgoed

Deze site is een realisatie van Onroerend Erfgoed, een agentschap van de Vlaamse Overheid dat onroerend erfgoed in Vlaanderen inventariseert, onderzoekt, beschermt, beheert en de ontsluiting ervan stimuleert.