erfgoedobject

Testerep geul - Groot Geleed

landschappelijk element
ID: 307516   URI: https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/307516

Beschrijving

Het Groot Geleed is een restant van de middeleeuwse Testerepgeul  die het eiland Testerep met daarop Oostende, Middelkerke en Westende van de rest van het vasteland afscheidde. Tussen 500 tot 900 n.C. bestond de ruimte tussen Oostende en Nieuwpoort uit schorren en geulen langs waar het zeewater dagelijks de kustvlakte instroomde. Langs de toenmalige kustlijn lagen drie grote getijdegeulen die het zeewater het binnenland binnen leidden: ter hoogte van de IJzer in Nieuwpoort, ten noorden van Veurne en in Oostende. Die vertakten op hun beurt in een netwerk van zijdelingse geulen, van oost naar west dus, of van west naar oost. Ten oosten van Nieuwpoort bij Nieuwendamme liep een zijgeul ongeveer parallel aan de kustlijn, de Testerepgeul. Langs deze getijdegeul voerde het zeewater sedimenten aan, die heel geleidelijk aan de geul deden dichtslibben. De hele kustvlakte verzandde, een proces dat tegen 1400 voltrokken was.

Naarmate de mens permanent de kustvlakte ging bewonen en het land intensiever ging bewerken, beschermde hij zich tegen overstromingen door indijkingen van delen van de kustvlakte. Dijken verhinderden dat zeewater het areaal overspoelde. Maar daarnaast was er ook het probleem van regenwater dat uit het binnenland moest worden afgevoerd. Voor dat water zocht men een uitweg via zogenaamde ‘geleden’. Een geleed leidde het teveel aan water af naar een open geul langs waar het naar zee afstroomde. Heel vaak volgden deze geleden de bedding van een vroegere geul. In het geval van het Groot Geleed volgde die de middeleeuwse Testerepgeul.

Bij Nieuwendamme waterde het Groot Geleed in de IJzer af. Daar was de IJzergeul door de mens afgedamd. Sluizen regelden daar de waterafvoer: bij eb gingen ze open om het overtollige water uit het binnenland een uitweg te geven, bij hoog water gingen ze weer toe. Waar het Groot Geleed exact uitmondde in het IJzer is onduidelijk. De bouw van het fort Nieuwendamme hertekende de inrichting van dat gebied op het einde van de 16de eeuw. Hoe de afwatering voor de bouw van het fort precies verliep, is niet gekend. Feit is dat ter hoogte van het Nieuwendamme de IJzer in een oude getijdegeul uitmondde en op die plaats een netwerk van kanaaltjes, sluizen en een overdracht de afwatering controleerden. Het Groot Geleed is één van de afwateringskanalen die belangrijk zijn voor de waterbeheersing van het gebied. Verschillende kleinere kanaaltjes komen erin uit. Meestal ligt het Groot Geleed herkenbaar en open in het landschap. Alleen in bebouwd gebied zijn delen van het trajecten ingebuisd.

In de loop van de jaren veranderde de naam van het afwateringskanaal: Groot Geleed (Ferraris), Zijdelingvaart (Militaire verkenningen), Gaernegaart (Vandermaelen) tot het opsplitsten in verschillende benamingen per gemeente: Albertusgeleed, Graningatevliet, Sluisvaart. Het Groot Geleed is over sommige delen van het traject duidelijk gekanaliseerd, te zien aan het opvallend rechte tracé. Waarschijnlijk werd het afwateringskanaal ook voor transport gebruikt. De benamingen zoals Zijdelingvaart en Sluisvaart wijzen alleszins in die richting.

 

  • Kaart van de omgeving van Nieuwpoort 1630, origineel in Bibliothèque nationale de France, département Cartes et plans, GE D-14549, Gallica [online], https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b53032870r/f1.item.zoom (geraadpleegd op 17 juni 2019).
  • Algemeen Rijksarchief Brussel, Kaarten bij het Archief van de Jointe der betwiste gebieden, nr. 7128: Kaart van de omgeving van het fort van Nieuwendam met aanduiding van de veranderingswerken aan de omgeving, nodig voor de oprichting van het fort, s.d. (tussen 1615-1670), schaal 1:6294, Cartesius [online] https://search.arch.be/imageserver/topview.php?FIF=510/510_0077_000/510_0077_000_07128_000/510_0077_000_07128_000_0_0001.jp2 (geraadpleegd op 17 juni 2019).
  • Ferrariskaart 1771-1778: Carte de cabinet des Pays-Bas autrichiens levée à l'initiative du comte de Ferraris, 1771-1778, schaal 1:11.520, originelen berusten bij de Koninklijke Bibliotheek, Kaarten en plans, Ms. IV 5.627.
  • Militaire verkenningen 1816-1830: Militaire verkenningen van de Zuidelijke Nederlanden o.l.v. van Gorkum, schaal 1:25.000, originelen in Nationaal Archief van Nederland in Den Haag, Topografische Dienst en Rechtsvoorgangers: Kaartenarchief, nummer toegang 4.TOPO, online beschikbaar via http://depot.lias.be/delivery/DeliveryManagerServlet?dps_pid=IE2976286 (geraadpleegd op 17 juni 2019).
  • Vandermaelen 1846-1854: Carte topographique de la Belgique à l'échelle de 1 à 20.000 en 250 feuilles, dressée sous la direction de Ph. Vander Maelen, fondateur de l'Etablissement géographique de Bruxelles, schaal 1:20.000, originelen berusten bij de Koninklijke Bibliotheek van België, Kaarten en Plans, VDM II B.
  • BAETEMAN 2008: De holocene evolutie van de Belgische kustvlakte, Geological survey of Belgium Professional paper 304, S.l.
  • ZEEBROEK I., TYS D., PIETERS M. & BAETEMAN C. 2002: Van schorre tot slagveld = De la laisse au champ de bataille = Von Salzmarsch bis Schlachtfeld = From saltmarsh to battlefield: Een verkenning van het landschap van Testerep, Leffinge en Oostende van de Vroege Middeleeuwen tot het beleg van Oostende (1601-1604), Oostende.

 


Auteurs :  Verboven, Hilde
Datum  : 23-08-2019


Relaties

Je kan deze pagina citeren als: Agentschap Onroerend Erfgoed 2020: Testerep geul - Groot Geleed [online] https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/307516 (Geraadpleegd op 04-04-2020)