erfgoedobject

Middeleeuwse burcht

archeologisch geheel
ID
308367
URI
https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/308367

Juridische gevolgen

  • is aangeduid als beschermde archeologische site Middeleeuwse burcht
    Deze bescherming is geldig sinds

Beschrijving

Algemene situering

De burchtsite van Ninove lag dus tussen meerdere Denderarmen op een boogscheut van de grens met (het historische) Brabant en ten zuiden van de (pre)stedelijke kern. De Burchtstraat in Ninove loopt van de Markt recht naar de ingang van de burchtsite. De Burchtdam loopt langs de walgracht.

Archeologische nota

De heren van Ninove werden na 1056 vazal van de graaf van Vlaanderen en hielden de heerlijkheid Ninove in leen. Zij behoorden in de 11de en 12de eeuw, als stalmeesters van de graaf, tot de absolute Vlaamse topadel. Wellicht al in het derde kwart van de 11de eeuw bouwden ze langs de weg Ninove-Brussel een motte, ingeplant tussen twee (ondertussen verdwenen) Denderarmen. De motte in Ninove behoort dan ook tot de zogenaamde Dendermottes, een groep mottes waarvan we uit historische bron weten dat ze werden gesticht nadat Rijksvlaanderen – grosso modo het gebied tussen Schelde en Dender – in 1049 wordt geannexeerd door de graaf van Vlaanderen. De bouw van de motte in Ninove moet dan ook gezien worden in de verdedigingspolitiek van Boudewijn V, Graaf van Vlaanderen die, bij uitbreiding van het graafschap in oostelijke richting, diverse strategische locaties op de nieuwe grens met het Duitse Rijk (vanaf 1085 de grens met het landgraafschap Brabant en vanaf 1183 met het Hertogdom Brabant) liet versterken. De Dendervallei vormde een natuurlijke grenszone tussen beide politieke entiteiten en speelde een belangrijke rol in de verdediging van het graafschap. Wellicht is de vrij grote omvang van de burchtsite (meer dan 3 ha) ook daardoor te verklaren.

De vroegste vermelding van de burcht van Ninove is van de hand van Galbertus en dateert uit 1134. De vermelding heeft betrekking op de crisis van 1127-1128 in het graafschap Vlaanderen (de moord op Karel de Goede). In dezelfde periode duiken ook de eerste met naam gekende heren van Ninove in historische bronnen op. De motte van Ninove wordt beschouwd als een van de vroegste motteversterkingen in de Denderstreek en bij uitbreiding in Vlaanderen.

Over de ligging van de burcht zijn we perfect ingelicht dankzij cartografische bronnen. De tweeledige structuur van de motte met opper- en neerhof is nog duidelijk herkenbaar op de kaart van Jacob Van Deventer (ca. 1545). Dit is ook de vroegste afbeelding van de burchtsite. Het plan toont de laatmiddeleeuwse situatie na een intensief proces van ‘verstening’ met duidelijk herkenbaar de brede mottegrachten, de ringmuur rond opper- en neerhof, de donjon, talrijke nutsgebouwen en de ‘Kruiskapel’, waar relieken van het Heilig Kruis bewaard werden. Dit laatste is een aanwijzing dat de heren van Ninove wellicht deelnamen aan de eerste kruistocht eind 11de eeuw. De verhoudingen tussen opper- en neerhof van de laatmiddeleeuwse burcht doen vermoeden dat het oorspronkelijk neerhof van de motte kleiner moet geweest zijn. Mogelijk werd het neerhof op een bepaald moment uitgebreid in de ontwikkeling tot ommuurde burchtsite. Mogelijk ging dit gepaard met een op zijn minst gedeeltelijke ophoging van het terrein.

In 1996 werden bij een kleinschalig archeologisch noodonderzoek op het Paul De Montplein een aantal archeologische resten aangesneden die ooit deel uitmaakten van het poortgebouw van de burcht. De zware bakstenen fundamenten en het opgaand muurwerk in zandsteen bleken nog opmerkelijk goed bewaard net onder het huidige loopvlak. De vaststellingen in 1996 deden vermoeden dat het terrein van de burcht mogelijk is opgehoogd na de middeleeuwen en dat de middeleeuwse restanten van de Ninoofse burcht nog goed bewaard konden zijn. Een groot deel van de site van de voormalige burcht is sinds de late middeleeuwen ook onbebouwd gebleven, een vrij uitzonderlijke situatie.

In 2017 werd in opdracht van de Vlaamse overheid een waarderend en evaluerend archeologisch onderzoek uitgevoerd op de site van de voormalige burcht. Dit onderzoek bestond uit een combinatie van landschappelijke boringen, geofysisch onderzoek, archeologisch booronderzoek én het graven van drie proefsleuven.

Evaluatie van de bewaringstoestand en motivatie voor de afbakening

Evaluatie van de bewaringstoestand

Een groot deel van de middeleeuwse burchtsite is tot op vandaag onbebouwd gebleven. Wanneer we de archeologische profielen en sporen in de proefsleuven evalueren, gecombineerd met de resultaten van de boringen en het geofysisch onderzoek, kunnen we concluderen dat het archeologisch bodemarchief nog goed tot zeer goed bewaard is. Zelfs in de meest verstoorde zone, is er nog een ca. 1 meter dik ophogingspakket aanwezig dat de middeleeuwse lagen en sporen afdekt. Ter hoogte van het mottelichaam (de burchtheuvel) is het terrein afgegraven. De opgevulde grachten zijn echter nog steeds aanwezig en ter hoogte van het mottelichaam wijzen baksteenrestanten erop dat er nog sporen aanwezig zijn van de 16de-eeuwse verbouwing van de burchtsite tot ravelijn. Ook in de tuinen van de aangrenzende huizen mag er - op basis van de huidige archeologische waarnemingen - van uitgegaan worden dat er zich nog goed bewaarde middeleeuwse sporen van de Ninoofse burcht in de ondergrond bevinden. Ook onder het Paul De Montplein bevinden er zich nog archeologische sporen, in kaart gebracht door middel van geofysisch onderzoek.

Motivatie voor de afbakening

De afbakening van de bescherming werd bepaald door de resultaten van het archeologisch waarderingsonderzoek. Elk perceel waarop de aanwezigheid van beschermingswaardig archeologisch erfgoed wordt verwacht werd integraal opgenomen in de afbakening. Deze afbakening is gebaseerd op historisch kaartmateriaal dat nauwkeurig werd gegeorefereerd en vervolgens archeologisch werd afgetoetst op het terrein door middel van boringen en proefsleuven.

HERREMANS D. (red.), ALLEMEERSCH L., DE GRYSE J., DE TOLLENAERE J., EGGERMONT S., THYS C. & VERBEKE E., 2018: Archeologische evaluatie en waardering Burcht Ninove (Oost-Vlaanderen), Sint-Michiels-Brugge.

DE MEULEMEESTER J. & MIGNOT PH. 2008, Castellologie Belge. Un survol historiographique, Château Gaillard 23, 91-103.

VAN DEN HOVE P. 2016: Een vondstmelding archeologie. Het poortgebouw van de burcht van Ninove, Het Land van Aalst 68, 2, 143-150.

VAN DE PERRE D. & Vande Winkel G. 2008: Ninove (Nieneve, Ninoven), Het Land van Aalst 60, 4, 47-66.

VAN DE PERRE D. 2011: De stedenbouwkundige ontwikkeling van Aalst, Ninove en Ge-raardsbergen tot 1500: een vergelijkende studie, Het land van Aalst 63, 1, 39-80.

VANDE WINKEL G. 1996: Over de oorsprong van de stad Ninove (tot ca. 1100). Een hypo-these geherformuleerd, Het Land van Aalst 48, 3, 203-224.

VANDE WINKEL G. 2018: Ninove in handen van François de la Noue en belegerd door Alexander Farnese. Een onbekend plan van de stadswallen (1579-1582), Het Land van Aalst 70, 2, 135-148.

VANGASSEN H. 1948-1960: Geschiedenis van Ninove, 2dln., Ninove.

 


Auteurs :  Van den Hove, Peter
Datum  :


Relaties

  • Is deel van
    Historische stadskern van Ninove


Waarnemingen


Je kan deze pagina citeren als: Agentschap Onroerend Erfgoed 2021: Middeleeuwse burcht [online] https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/308367 (Geraadpleegd op )