Elektrisch onderstation van Wilrijk, een complex in sober naoorlogs modernisme, gebouwd in opdracht van de Electriciteitsmaatschappij der Schelde nv, naar een ontwerp van architecten Vincent Cols en Jules De Roeck uit 1948. Tot het bouwproject behoorde ook een "tour de décuvage" en de directeurswoning aan de zijde Jules Moretuslei. Deze modernistische villa met regionalistische kenmerken naar ontwerp van Cols en De Roeck uit 1949, is gesloopt tussen 2013 en 2017. In opdracht van E.B.E.S. nv werd in 1967 in de zuidelijke hoek van de site een omvormingspost bijgebouwd.

De Electriciteitsmaatschappij der Schelde nv werd in 1905 opgericht onder de naam Société d'Electricité de l'Escaut, met als belangrijkste aandeelhouders de Generale Maatschappij van België, de Compagnie Electrique Anversoise, de Compagnie Générale des Tramways en de Compagnie Mutuelle des Tramways. Met de elektriciteitsproductie en -distributie in de Antwerpse agglomeratie als doel, werd in 1906-1908 een elektriciteitscentrale opgericht te Merksem. In 1956 ging de maatschappij op in de nv Verenigde Energiebedrijven van het Scheldeland, alias E.B.E.S.

Het architectenbureau Cols en De Roeck, ppgericht in 1912, maakte in de jaren 1920 vooral naam met tuinwijken en woningen voor een bemiddeld cliënteel, aanvankelijk overwegend in traditionalistische stijl, later ook met invloeden van de art deco. Tot de belangrijkste realisaties uit de late jaren 1920 behoren het Century Hotel in Antwerpen, de automobielfabriek van de Ford Motor Company in het havengebied, en de parochiekerk Onze-Lieve-Vrouw Middelares en Heilige Lodewijk in Berchem. Omstreeks 1930 verplaatste het zwaartepunt van hun architectuurproductie zich naar grootschaliger bouwprojecten als bedrijfs-, kantoor- en appartementsgebouwen, in een meer eigentijdse vormentaal met gebruik van nieuwe materialen en technieken. Zo tekenden zij in al 1931 voor de imposante elektriciteitscentrale van de Société d'Electricité de l'Escaut langs het Albertkanaal in Merksem. Actief tot 1965, bracht het architectenbureau ook in de naoorlogse periode nog een indrukwekkende oeuvre residentiële en bedrijfsarchitectuur tot stand, waaronder meerdere bouwprojecten voor de elektriciteitsmaatschappij.

De site vormt de hoek tussen de Legerstraat en de Jules Moretuslei. Het gebouw van de centrale staat langs de Legerstraat, ten oosten ervan staan de transformatoren.

Exterieur

Het gebouw telt twee bouwlagen op een rechthoekig grondplan onder een plat dak met ver overkragende betonnen dakrand. Achteraan is het gebouw op ongeveer een kwart van het oppervlak maar één bouwlaag hoog. De gevels zijn opgetrokken in roodbruin baksteenmetselwerk in Noors verband op een hardstenen plint. De rechthoekige gevelopeningen zijn gevat in sobere hardstenen omlijstingen.

Gezien vanuit de Legerstraat wordt de sobere volumewerking bepaald door het subtiele contrast tussen de horizontaal geconcipieerde gevels en de verticaal geaccentueerde oostelijke hoek van het gebouw. De horizontaliteit van de gevels wordt versterkt door de ver overkragende dakrand en de lange bandvensters, die in de voorgevel bijna de volledige breedte van de gevel beslaan. De gevels van de oostelijke hoek van het gebouw wijken achter de aangrenzende gevelvlakken en achter de betonnen dakrand terug en steken boven het niveau van het platte dak uit. Door de terugwijkende gevelvlakken ontstaan er aan beide zijden verticale schaduwlijnen. De enige gevelopeningen zijn hier een breed verticaal trapvenster en de overluifelde en met twee hardstenen treden verhoogde inkomdeur, die samen in één getrapte hardstenen omlijsting gevat zijn. In de twee kopse gevels is telkens nog een brede deuropening aanwezig.

Het principe van horizontale en verticale lijnen wordt door het witgeschilderde metalen schrijnwerk herhaald. Dit is in de vensters van de voorgevel en deze van de zuidoostelijke zijgevel nog origineel bewaard. De bandvensters van de voorgevel worden door brede witgeschilderde posten in acht verdeeld, verder worden de vensters met metalen roeden in rechthoekige vlakken verdeeld. Het oorspronkelijke structuurglas is plaatselijk nog behouden.

Het schrijnwerk van de deuren en dat van het trapvenster en de vensters in de noordwestelijke gevel werd tussen april 2009 en augustus 2013 vernieuwd in pvc. Het glas werd vervangen door melkglas en de vensters werden in grotere quasi vierkante vlakken verdeeld.

De voordeur aan de Legerstraat was oorspronkelijk een glazen deur met metalen kozijn. De twee deurvleugels waren voorzien van verticale metalen tralies. Anno 2023 is links van de voordeur nog het oorspronkelijke metalen huisnummer en de hardstenen brievenbus bewaard.

Interieur

Het onderstation heeft als functie de binnenkomende energie te transformeren naar een lager spanningsniveau voor distributie aan het onderliggende elektriciteitsnetwerk. De plattegrond van het deels onderkelderde complex dat lokalen voor technische installaties, kantoren, werkplaatsen en personeelsruimten omvat, wordt ontsloten door de grote traphal bij de inkom in de noordwestelijke hoek en drie secundaire trappenhuizen. De begane grond wordt over de volledige lengte opgedeeld door een lange verbindingsgang met aan het noordelijk uiteinde de personeelsingang en aan het zuidelijke uiteinde één van de secundaire trappenhuizen. De westelijke vleugel biedt aan de noordzijde ruimte aan lokalen voor monteurs en de prikklok, en verder een uitgestrekte zaal met een rastervormige compartimentering aangeduid als "salle des selfs à 16,5 kV". De oostelijke vleugel omvat een "salle des cables", een refter en vestiaire, een "local à 16,5 kV", een werkplaats, een magazijn en lokalen voor batterijen en compressoren. Op de bovenverdieping bevindt het kantoor zich bij de traphal aan de noordzijde van de westvleugel, die verder wordt ingenomen door de uitgestrekte "salle de l'appareillage à 16,5 kV". De korte oostvleugel wordt volledig ingenomen door de controlekamer of "salle des tableaux".