Het arboretum van Tervuren ontstond in 1902 op initiatief van de administratie Waters en Bossen, volgens het plan van de botanicus Charles Bommer en met de steun van de toenmalige koning. Leopold II stelde het terrein ter beschikking. Op een plek in het Zoniënwoud die rond 1850 eerst ontbost en tussen 1875-1880 opnieuw bebost werd, mocht Bommer zijn idee voor een arboretum realiseren. Het recent beboste terrein maakte deze omgeving uiterst geschikt voor het arboretum, omdat daardoor de nieuw aangeplante arboretumbomen meteen mee in een (jong) bosklimaat konden ontwikkelen. Want dat wilde men uitzoeken: hoe gedijden uitheemse boomsoorten in onze bossen? Een bosomgeving was een voorwaarde om het experiment te doen lukken.

Een labo in het bos

Experimenteren was van bij het begin één van de doelstellingen van het arboretum. De administratie Waters en Bossen en Bommer wilden te weten komen hoe uitheemse boomsoorten in onze bossen ontwikkelden. In uitheemse boomsoorten zagen ze kansen om de productiviteit en het rendement van Belgische bossen te verhogen. Het arboretum moest daarvoor de nodige data opleveren, zodat op een wetenschappelijk verantwoorde manier kon worden nagegaan welke soorten het goed deden en welk rendement die opleverden. Daaruit konden de initiatiefnemers conclusies trekken over de mogelijkheid om soorten op niveau van een rendementsbos te kweken. Het arboretum diende dus als experimenteerruimte of als een labo ‘in het echt’.
Die belangstelling voor exotische boomsoorten was zeker niet nieuw. In historische parken en tuinen dienden ze al eeuwen als blikvangers. Maar hoe exoten zich in een bos van hier gedroegen, was toch een heel nieuwe benadering. In de tweede helft van de 19de eeuw won de studie naar de bruikbaarheid van exotische soorten in de lokale bosbouw aan belangstelling, met de oprichting van arboreta in de ons omliggende landen als gevolg. Vanaf 1897 sprong Waters en Bossen ook op die kar door vanaf dat jaar in verschillende Belgische bossen een arboretum te starten. Het arboretum van Tervuren was er daar één van.

Een bijzonder geografisch arboretum: een wereld van bostypes in het klein

Bijzonder aan het arboretum van Tervuren was zijn geografische benadering, bedoeld om een beeld te geven van de belangrijkste bostypes van de gematigde streken over de hele wereld. Heel anders dus dan een klassiek arboretum dat de bomen per geslacht en familie rangschikte. De keuze voor een geografisch arboretum paste beter binnen de vraagstelling van de initiatiefnemers die de bosomgeving zo goed mogelijk wilden nabootsten. Daarom werden vanaf 1902 de exoten volgens twee werelden (de oude en de nieuwe) in 46 groepen per gebied van herkomst als onderbeplanting uitgeplant in een ijl hooghout of aan de rand van graslanden. Een bomengroep (bv. nr. 23) werd toegeschreven aan een staat (bv. Tennessee) in een ruimere regio (bv. de Mississipi), en samengesteld uit verschillende soorten die representatief waren voor de vallei, de flanken en het plateau van het herkomstgebied.
Begin 1905 toen hij zijn eerste catalogus van het arboretum uitbracht, telde Bommer 6000 nieuw aangeplante exemplaren verspreid over 206 soorten, waarvan 90 naaldhoutsoorten. Voor de positionering van de bomengroepen inspireerde Bommer zich op het reliëf: hij plantte ze aan in de rand van de lager gelegen ‘dellen’ die als grasland bleven liggen.
Bommer leidde de aanplantingen tussen 1902 en 1912. Wellicht haalde hij het oorspronkelijke zaai- en plantgoed in de streken van herkomst. Naast initiatiefnemer van de plantentuin was hij immers ook conservator van de plantentuin van Meise en hoogleraar aan de ULB. Hij beschikte dus over een netwerk en kwam ook wel op meerdere plaatsen. En daarnaast had het arboretum een eigen kwekerij. Tot in de jaren 1930 bleef Bommer actief in het arboretum.
In de daaropvolgende jaren werden de uitheemse bomen al naargelang hun groei geleidelijk vrijgesteld.
De eerste decennia lag de klemtoon op de kweek van de jonge exotische opstanden. Vanaf de jaren 1950 verschoof de aandacht naar de verjonging van de boomgroepen. Al in 1958 vond de toenmalige beheerder, Liénard, het tijd om een nieuwe overzicht van de groepen en soorten in het arboretum te maken. Sommige waren verdwenen of afgestorven of andere zelfs nooit aangeplant. Het arboretum evolueerde tot een geheel van 40 bomengroepen, die wel een grotere oppervlakte kregen en hier en daar nieuwe locaties aanboorden. Onder impuls van Liénard breidde het arboretum tot 100 ha uit. In de daaropvolgende decennia evolueerde het arboretum verder. In een dynamische omgeving veranderde het in functie van de noden en nieuwe wetenschappelijke inzichten. Het blijft een experimenteerruimte.

Een presentje van de Koninklijke Schenking

Het agentschap Natuur en Bos beheert het arboretum, maar de eigenaar is de Koninklijke Schenking. Bij de start van het arboretum in 1902 had koning Leopold II de terreinen in privé eigendom, samen met zijn zus Charlotte. Beiden hadden het geërfd van hun vader koning Leopold I die het tussen 1833 en 1842 te persoonlijke titel kocht, toen de Generale Maatschappij grote stukken van het Zoniënwoud op de vastgoedmarkt te koop aanbood. In de jaren 1845-1860 verkavelde Leopold I de gronden tot kleine landbouwpercelen voor pachters. Zijn opvolger Leopold II zegde de pachtcontracten op en ging opnieuw tot bebossing over. Toen het arboretum er in 1902 begon, was het bos dus nog erg jong en werd het beschreven als een ijl eiken hooghout of een jong middelhout met eik, es en olm in de boomlaag.
Al in 1900 had de koning te kennen gegeven dat hij de nieuw beboste gronden samen met een uitgestrekt patrimonium aan de staat wilde schenken. Achterliggende bedoeling was dat deel van zijn patrimonium rechtstreeks voor de troonopvolger te reserveren, want alleen de mannelijke troonopvolger zou het vruchtgebruik op bepaalde goederen houden. Zo stond het in de voorwaarden voor de schenking. Voor het arboretum (onderdeel van ‘le domain boisé de Tervueren’) gold als voorwaarde dat het voor het publiek zou open staan In 1903 aanvaardde de overheid deze schenking, die het in de ‘Koninklijke Schenking’ onderbracht. In 1903 werd de Koninklijke Schenking dus eigenaar van het arboretum. Voor het beheer werkte het nauw samen met Waters en Bossen, sinds de indeling in gewesten in de jaren 1980 met het agentschap Natuur en Bos.