erfgoedobject

Parochiekerk Sint-Martinus met kerkhof

bouwkundig element
ID
36173
URI
https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/36173

Juridische gevolgen

Beschrijving

Georiënteerde, deels gotische en neogotische kerk, ingeplant ten oosten van de Gentweg, grenzend aan het ommuurde kasteeldomein Borgwal (in het noorden en oosten) met nog omringend kerkhof, van de straat afgesloten door lage ijzeren hekken tussen bakstenen pijlertjes.

Eerste bewijs van het bestaan van een kerk te Vurste in archiefstukken is een tekst van 1483 waarin staat dat de pastoor van Vurste en Semmerzake in de kerk van Vurste begraven werd.

Het patronaat behoorde toe aan de benedictinessenabdij van Denain (Noord-Frankrijk).

Het nog bestaande koor van Doornikse steen, in onregelmatig verband, schijnt vroeggotisch en klimt vermoedelijk op tot de 13de eeuw. Mogelijk eind 15de eeuw (of circa 1500) werd de toren in hooggotische stijl met basis van Balegemse steen en de kruisbeuk gebouwd. In de loop van de 16de eeuw zou de kerk vergroot zijn met een nieuwe midden- en noordbeuk. Kerkrekeningen vermelden verder verschillende herstellingen en aanpassingen in de 17de en 18de eeuw, onder meer aan het dak in 1630, het plaatsen van een gewelf in het koor in 1665 (gedateerd), herstellingen aan de toren in 1708 door A. de Kuiper, een vergroting van de kerk en herstellingen aan het dak in 1746, een nieuwe zuidzijbeuk in 1845. Een jaarschrift in witte steen met opschrift "VLeUgel CIerLYk opgeboUWt door JoffroUW MaLfaItBaertsoen" bevond zich voorheen in de doopkapel. In 1893 werd de toren hersteld door architect H. Vaerwyck die in 1897 ook gemachtigd werd om de kruisbeuk, het koor en de sacristie te restaureren en de kerk te vergroten met een nieuw driebeukig schip in aangepaste hooggotische stijl. Graaf Goethals liet daarna, naast het koor een tribune of grafelijke kapel toevoegen. Vernieuwde kerk gewijd op 24 april 1899 door Monseigneur Stillemans. Nieuw neogotisch meubilair grotendeels geschonken door graaf Goethals begin 20ste eeuw. Beschadiging van de kerk tijdens de Eerste Wereldoorlog en hersteld in 1921-22 onder leiding van E. De Guchtenaere (Merelbeke). Na de Tweede Wereldoorlog nieuwe glasramen geplaatst door C. Vanheuvele. In 1974 vernielde een brand de grafelijke kapel en het dak van het koor. Ze werden in de jaren 1980 gerestaureerd door het architectenbureau Bressers, waarbij de kapel volledig onderkelderd en heropgebouwd werd.

Huidige pseudo-kruisbasiliek met achthoekige kruisingstoren op vierkante basis, midden- en twee zijbeuken van vier traveeën, iets uitspringend transept van één travee en koor van één travee met rechte sluiting met tegen de oostmuur aangebouwde nieuwe sacristie. Uitwendig volledig opgetrokken uit Ledesteen en Doornikse steen voor het koor; leien zadel- en lessenaarsdaken en achthoekig tentdak voor de toren. Westgevel met brede centrale puntgevel met spitsboogdeur onder waterlijst met hogels en bekronende kruisbloem; flankerende zware steunberen. Hoog spitsboogvormig bovenvenster met drieledige gotische tracering en ingeschreven driepassen, onder waterlijst. Zijbeuken met gelijkaardige kleinere vensters met tweeledige tracering. Noord- en zuidgevels met identieke vensters. Transeptarmen van één travee met noord- en zuidpuntgevel met hoog gotisch venster. Zuidzijde met toegevoegde ronde traptoren in de oksel. Laatgotische kruisingstoren met twee geledingen, een vierkante onderbouw van Balegemse steen en een achthoekige geleding van de klokkenkamer, van elkaar gescheiden door een waterlijst. Overgang van vier- naar achthoek door middel van driehoekige verklimmingen. Klokkenkamer met spitsboogvormige galmgaten met driepastracering, en visblaasmotief, onder waterlijst met hogels en kruisbloem naar Brabants model. Klein rechthoekig koor van Doornikse steen met oostelijke tuitgevel verlicht door hoge spistboogvensters. In het oosten aangebouwde sacristie in traditionele bak- en zandsteenbouw, vernieuwd bij de restauratie van 1897 onder meer met wijziging van de nokrichting (nu nok parallel aan de straat). In noordelijke oksel, zogenaamde grafelijke kapel of tribune, gebouwd door graaf Goethals, na de restauratie van de kerk en thans volledig vernieuwd na de brand van 1974. Bak- en zandstenen gebouwtje onder plat dak, met twee bolkozijnen en rondboogdeurtje in noordgevel.

Interieur met pseudo-basilicale opstand met midden- en zijbeuken gescheiden door spitsboogarcaden op zuilen met achthoekige sokkel. Overkluizing door middel van houten ton- en spitstongewelven. Kruising met kruisriboverwelving. Koorgewelf gedateerd 1665. Noordmuur van het koor met rondboogarcade op gekoppelde zuiltjes op hoge achthoekige sokkels als verbinding met de grafelijke kapel.

Mobilair. Beeldhouwwerk: Heilige Antonius abt door Delannier, 17de eeuw.

Meubilair grotendeels vernieuwd bij de restauratie en vernieuwing van de kerk en geschonken door de kasteelheren van Borgwal, de graven Malfait en Goethals. Neogotisch hoofdaltaar van hout, 1899, tafel met wapenschilden van de schenkers, retabel met reliëf: graflegging en aanbidding van de herders; noordelijk zijaltaar van Onze-Lieve-Vrouw, neogotisch, gepolychromeerd hout, 1904, retabel met voorstelling van voorwerpen uit het Oude en Nieuwe Testament en beeld van Onze-Lieve-Vrouw met Kind; zuidelijk zijaltaar ter ere van Sint-Antonius, neogotisch, gepolychromeerd hout, 1904; neogotisch koorgestoelte, 1899; eiken neogotische communiebank van 1899; eiken neogotische preekstoel door Mathias Zens, 1907; biechtstoelen, neogotisch, eik door De Clercq, 1905; nieuw orgel door het huis Delmotte (Doornik), 1908; kruisweg door Beyaert (Brugge), 1908.

  • Archief Koninklijke Commissie voor Monumenten en Landschappen, 1200.
  • DE KINDER E., St.-Martinusparochie Vurste (Gavere), Vurste, 1983, p. 99-114.
  • VANDENBUSSCHE-VAN DEN KERKHOVE C., Fotorepertorium van het meubilair van de Belgische bedehuizen, Provincie Oost-Vlaanderen, Kanton Gent VI, Brussel, 1979, p. 60-62.

Bron     : Bogaert C. & Verbeeck M. 1989: Inventaris van het cultuurbezit in België, Architectuur, Provincie Oost-Vlaanderen, Arrondissement Gent, Kantons Destelbergen - Oosterzele, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen 12N2, Brussel - Turnhout.
Auteurs :  Bogaert, Chris, Verbeeck, Mieke
Datum  : 1989

Aanvullende informatie

Omheind kerkhof omheen de kerk met een lijkenhuis en voornamelijk 20ste-eeuwse graftekens.

Een niet gedateerde doch zeer gedetaillieerde kaart in vogelperspectief bewaard in het algemeen rijksarchief toont het kasteel en de kerk met kerkhof van Vurste. Het kerkhof is ten noorden en westen begrensd door een wal, ten oosten en ten zuiden grenzen bomen het perceel af. Kleine kruisjes wijzen er op dat de site een kerkhof is. De toegang tot het kerkhof ligt in de zuidwestelijke hoek van het perceel en wordt gemarkeerd door een overluifelde poort. Op de Ferrariskaart (1771-1778) is de omwalling niet meer zichtbaar en sluiten kerk en kerkhof aan bij de ommuring van het kasteel. Ten zuiden is er nog steeds een bomenrij. 

Vandaag is het kerkhof van de straat afgesloten door een laag ijzeren hek op een bakstenen plint en tussen bakstenen pijlers. In de noordwestelijke hoek, aansluitend bij de kasteelmuur staat een neogotisch (lijken?)huisje met een spirtsboogvormig venster aan de straatzijde en een gelijkaardige deur naar het kerkhof. De zuidelijke gevel is afgewerkt als een grot opgebouwd uit sintels of andere blokken natuursteen en biedt plaats aan de calvarie.

Het kerkhof is nog in gebruik en behield een overzicht van typische plattelandsgraftekens naar vormgeving en materiaalgebruik. De voornamelijk hardstenen graftekens dateren grotendeels uit het interbellum en later. Her en der staat er ook een grafteken in mozaïek of composietsteen. De graftekens zijn uitgewerkt in sobere art deco en modernisme. Applicaties in metaal, porselein en marbriet.

De graven Malfait en Goethals, eigenaars van het naburige kasteel Borgwal liggen in de oksel tussen het transept en het koor begraven. Hun verhoogde hardstenen grafsteen staat in een graftuin omgeven door een metalen hek op een hardstenen plint.  Op de grafsteen prijkt naast de namen van de families Malfait en Goethals een kruis en de wapenschilden van beide families.

Het terreinonderzoek werd uitgevoerd in 2017.

  • Algemeen Rijksarchief, Kaarten en Plannen, reeks II, nummer 985 Plattegrond van het kasteel en de kerk van Vurste.
  • Kabinetskaart van de Oostenrijkse Nederlanden voor Zijn Koninklijke Hoogheid de Hertog Karel Alexander van Lotharingen, Jozef Jean François de Ferraris, Koninklijke Bibliotheek van België, uitgegeven in 1770-1778, schaal 1:11.520 herleid naar 1:25.000. (1771-1778).
Auteurs : Mertens, Joeri
Datum: 12-10-2020

Relaties


Je kan deze pagina citeren als: Agentschap Onroerend Erfgoed 2021: Parochiekerk Sint-Martinus met kerkhof [online] https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/36173 (Geraadpleegd op 11-04-2021)