erfgoedobject

Politiecommissariaat van de 7de Wijk en Verbandhuis

bouwkundig element
ID: 6540   URI: https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/6540

Juridische gevolgen

Beschrijving

Historiek en context

Complex in neo-Vlaamserenaissance-stijl, gevormd door het voormalige Politiecommissariaat van de 7de wijk en het Verbandhuis Noord, naar een ontwerp door stadsbouwmeester Pieter Dens uit 1877. De bouw werd bij openbare aanbesteding in september 1878 voor een bedrag van 36.300 Belgische frank toegewezen aan de aannemer Jacobus Josephus Boets. Hij voltooide de werken begroot op 10 maanden in oktober 1878; de politiecommissaris betrok in april 1879 de ambtswoning. Vanaf 1921 huisvestte het pand het Politiecommissariaat van de 12de wijk en later de Havenpolitie. Het Verbandhuis Noord voor hulp aan gekwetsten en drenkelingen, werd in 1936 gedeeltelijk en later volledig bij het politiecommissariaat gevoegd, dat tot 1989 in functie bleef.

Het gebouw is het zesde van de negen politiecommissariaten die tussen 1875 en 1879, naar ontwerpen van Pieter Dens werden gerealiseerd. In functie als stadsbouwmeester sinds 1 juli 1863, nam zijn ambtsperiode een einde in 1884. In Antwerpen verrezen van zijn hand onder meer de verdwenen Vlaamse Schouwburg aan de Kipdorpbrug, het oude Slachthuis aan de Lange Lobroekstraat en een twaalftal scholen met als belangrijkste het Koninklijke Atheneum aan de Franklin Rooseveltplaats en de Middelbare Meisjesschool in de Lange Leemstraat. Waar een sobere, robuuste baksteenarchitectuur, het exclusieve gebruik van rondbogen, en het verzaken aan overtollige ornamenten zijn vroege ontwerpen kenmerkten, evolueerde zijn stijl vanaf midden jaren 1870 naar een meer decoratief, door de neorenaissance beïnvloed eclecticisme.

Het initiatief tot de bouw van de politiecommissariaten volgde op de nieuwe administratieve indeling van de stad Antwerpen in negen wijken in 1874. Eind 1873 was al het besluit genomen de politiecommissariaten in stadsgebouwen onder te brengen, middenin de verschillende wijken. Als eerste drie ontwierp Pieter Dens in 1875 de politiecommissariaten van de 5de Wijk in de Klappeistraat (later verbouwd), de 1ste Wijk aan de Sint-Paulusplaats, en de 6de Wijk in de Florisstraat. In 1876 volgde het ontwerp van de politiecommissariaten van de 9de Wijk in de Pierenbergstraat (gesloopt) en van de 4de Wijk aan de Sint-Andriesplaats, in 1877 van de politiecommissariaten van de 7de wijk in de Bordeauxstraat en van de 8ste Wijk in de Paleisstraat, en ten slotte in 1878 van het politiecommissariaat van de 3de Wijk in de Everdijstraat (gesloopt) en van het Hoofdcommissariaat van de Politie aan de Suikerrui. De politiecommissariaten uit deze periode, en met name het Hoofdcommissariaat, behoren in Antwerpen tot de vroegste uitingen van de neo-Vlaamserenaissance in de openbare architectuur.

Architectuur

Het politiecommissariaat (nummer 14) omvat drie traveeën en drie bouwlagen onder een tentdak (kunstleien). Door muurankers gedateerd 1878, is het gevelfront opgetrokken uit rood baksteenmetselwerk in kruisverband, met deur- en vensteromlijstingen, waterlijsten, speklagen en kraagstenen uit witte natuursteen, op een geprofileerde plint uit blauwe hardsteen. De brede, door drielichten gemarkeerde middentravee springt als risaliet uit over de bovenverdiepingen, en gaat hoger op in een getuite geveltop met een kepervormig spaarveld, schouderstukken, voluutvormige vleugelstukken en smeedijzeren topstukken. Horizontaal wordt de opstand geleed door de brede puilijst met dubbele overhoekse muizentand, waterlijsten, speklagen en de overkragende kroonlijst met muizentand, vorstkam en topstukken. Verder regelmatig ordonnantieschema met rondboogopeningen op de begane grond en rechthoekige bovenvensters, alle met middenkalf  en gevat in een vlakke omlijsting met waterlijst. Afzonderlijke toegangen voor het politiecommissariaat en de privé-woning van de commissaris in de uiterste traveeën. De centrale erker op consoles van de eerste verdieping draagt het opschrift "POLITIE BUREEL", gescheiden door een medaillon met guirlande, bedoeld voor een verdwenen uurwerk; smeedijzeren lichtarm van de vroegere lantaarn. Rondboogvenster met diamantkopsleutel en -imposten in de geveltop; de gevelsteen op de borstwering draagt de inscriptie "12DE WYK", oorspronkelijk "7DE WYK".

Het Verbandhuis Noord (nummer 14) omvat vijf/drie traveeën en twee bouwlagen, oorspronkelijk onder een zadeldak (verbouwd). De lijstgevel met dubbelhuisopstand eveneens eenzelfde opgetrokken uit bak-, natuur- en hardsteen, wordt gemarkeerd de hoger opgaande middentravee. Een brede puilijst, doorlopende cordons, en de kroonlijst op langgerekte consoles bepalen de horizontale geleding. De middentravee onderscheidt zich door een balkon met consoles en balustrade, aflijnende lisenen, en een zelfde geveltop als het politiecommissariaat, eveneens op consoles waartussen het stadswapen van Antwerpen. Geblokte natuurstenen pui met getoogde poorten, middenportaal en kruisvensters; op de bovenverdieping een rechthoekig balkonvenster tussen gebogen drielichtvensters op driekwartzuiltjes. De gevelstenen onder de drielichten droegen oorspronkelijk de opschriften “HULP AAN GEKWETSTEN” en “HULP AAN DRENKELINGEN”. Bewaarde houten vleugeldeuren en ijzeren traliewerk.

  • S.N. 1978: 1878-1978. 100 jaar Politie Bordeauxstraat (brochure).
  • VAN LAEKEN B. 1996: De politiecommissariaten van Pieter Dens, Antwerps stadsarchitect (1863-1884), onuitgegeven licentiaatsverhandeling Kunstgeschiedenis en Oudheidkunde, Universiteit Gent.

Bron     : -
Auteurs :  Braeken, Jo
Datum  : 2019


Relaties

Je kan deze pagina citeren als: Agentschap Onroerend Erfgoed 2019: Politiecommissariaat van de 7de Wijk en Verbandhuis [online] https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/6540 (Geraadpleegd op 14-12-2019)