Demarcatiepaal nr. 5

inventaris bouwkundig erfgoed \ bouwkundig relict

Locatie

Provincie West-Vlaanderen
Gemeente Lo-Reninge
Deelgemeente Noordschote
Straat Drie Grachten
Locatie Drie Grachten zonder nummer, Lo-Reninge (West-Vlaanderen)
Status Bewaard

Administratieve gegevens

Gebeurtenissen
  • Adrescontrole Lo-Reninge (adrescontroles: 04-02-2008 - 05-02-2008).
  • Inventarisatie Lo-Reninge (geografische inventarisatie: 01-07-2002 - 31-12-2003).
  • Inventarisatie van het Wereldoorlogerfgoed (geografische inventarisatie, thematische inventarisatie: 01-01-2002 - 31-12-2005).

Juridische gevolgen

is beschermd als monument Demarcatiepaal nr. 5

Deze bescherming is geldig sinds 05-03-2010.

is vastgesteld als bouwkundig erfgoed Demarcatiepaal nr. 5

Deze vaststelling is geldig sinds 14-09-2009.

Beknopte karakterisering

Typologiedemarcatiepalen
Dateringinterbellum
Tags Eerste Wereldoorlog

Beschrijving

Algemene inleiding

Kort na de Eerste Wereldoorlog werd in Frankrijk de idee geformuleerd om langs de oude frontlijn van de Vogezen tot Nieuwpoort een heirbaan aan te leggen om de herinnering aan dit front te bewaren. Daar dit idee niet uitvoerbaar bleek, stelde de Franse Touring Club in 1921 voor om op de punten waar de frontlijn de grote wegen kruist, demarcatiepalen uit rood Elzasser graniet te plaatsen, ontworpen door de Franse beeldhouwer en oud-strijder Paul Moreau-Vauthier. Dit voorstel werd door de Koninklijke Touring Club van België onmiddellijk bijgetreden en eind 1921 werd een geldinzamelingsactie gelanceerd met het oog op het plaatsen van 28 palen die de plaatsen zouden aanduiden waar de vijand het verst op nationale bodem was doorgedrongen.

Oorspronkelijk waren die demarcatiepalen bedoeld als een hulde aan de geallieerde troepen, maar de wrok ten aanzien van Duitsland werd stevig verwoord door de woordvoerders van de Touring Club bij de inhuldiging van sommige demarcatiepalen. Dit geldt evenzeer voor de opschriften die op de demarcatiepalen werden geplaatst (in Vlaanderen meestal in verschillende talen): “HIER WERD DE OVERWELDIGER TOT STAAN GEBRACHT – ICI FUT ARRETE L’ENVAHISSEUR – HERE THE INVADER WAS BROUGHT TO A STANDSTILL”.

Uiteindelijk werden op het Belgische grondgebied 22 demarcatiepalen geplaatst, in 3 varianten al naargelang de sector waar zij geplaatst werden: 10 van het Belgische type van Nieuwpoort tot Lizerne (Zuidschote), 6 van het Britse model (voor een groot deel bekostigd door de Belgische sectie van de ‘Ypres League’) in de Ieperboog (van ’t Wieltje tot Voormezele) en 6 Franse modellen te Boezinge en rond de Kemmelberg. Behalve de provincie Antwerpen staat de ‘Ypres League’ eveneens vermeld op demarcatiepaal nr. 15 (nabij de Vierstraat in Kemmel), dat een Frans model betreft.

De specifieke locaties voor de demarcatiepalen werden uitgekozen door maarschalk Pétain en zijn staf, de Belgische legerleiding en de ‘Ypres League’, een vereniging van Britse oud-strijders en sympathisanten. De geselecteerde plaatsen staan niet steeds gelijk met de verste Duitse opmars. De plaatsbepaling was wellicht onderhevig aan compromissen en aan redenen zoals de visibiliteit van het gedenkteken of de symboliek die een bepaalde plaats voor een bepaalde eenheid had. De redenen waarom een bepaalde demarcatiepaal op een bepaalde plaats werd geplaatst, is niet steeds meer te achterhalen.

Nagenoeg alle demarcatiepalen in de Ieperboog duiden het front van midden 1918 aan, rond Boezinge herinneren de palen aan de Duitse terreinwinst na de gasaanval van 22 april 1915. In het IJzergebied tenslotte wordt vooral verwezen naar de IJzerslag van oktober-november 1914.

De eerste demarcatiepaal in West-Vlaanderen werd geplaatst in Diksmuide, aan de beruchte ‘Minoterie’, op 5 juni 1922 (pinkstermaandag), in aanwezigheid van koning Albert en Admiraal Ronarc’h van de Franse ‘Fusiliers-Marins’. Aan het Ieperfront werd de eerste paal onthuld aan ‘Hell Fire Corner’ (Kruiskalsijde) op 5 augustus 1923 door Baron de Vinck, burgemeester van Zillebeke. In de omgeving van Boezinge werden de demarcatiepalen geplaatst in de week van 6 – 13 januari 1923.

Van de 22 oorspronkelijk geplaatste demarcatiepalen zijn er 3 verdwenen, vermoedelijk tijdens de Tweede Wereldoorlog, namelijk in Diksmuide aan de voormalige ‘Minoterie’, bij ’t Wieltje en in Pervijze. Bij 17 van de 19 resterende palen heeft de Duitse bezetter tijdens de Tweede Wereldoorlog de meertalige opschriften “Hier werd de overweldiger tot staan gebracht” weggekapt, blijkbaar omdat ze de opschriften als te aanstootgevend ervaarden. Alleen de stenen van Oud-Stuivekens en Ramskapelle ontsnapten aan hun aandacht (in Ramskapelle zou een landbouwer het monumentje verborgen hebben onder een hoop stenen). De demarcatiepalen op grondgebied Nieuwpoort werden in september 1991 opnieuw voorzien van de Nederlandstalige tekst en de jaartallen 1914-1918.

Demarcatiepaal nr. 5 staat opgesteld langs Drie Grachten, ten zuidwesten van de brug over het kanaal Ieper-IJzer, net op grondgebied Noordschote. De gedenkzuil staat op ca. 800m ten noordoosten van de kerk van Noordschote en op ca. 2200m ten noordwesten van de kerk van Merkem. Op de achtergrond is de Ieperlee en het typische polderlandschap van het IJzerbekken te zien. Vlakbij staat een gedicht van Bart Meuleman.

Demarcatiepaal nr. 5 herinnert aan de meest vooruitgeschoven Duitse stelling bij Drie Grachten. De gedenkzuil werd gefinancierd door het 'Crédit Anversois'.

Op 21 oktober 1914 werd het gehucht Luigem ingenomen door de oprukkende Duitsers. Door de onderwaterzetting van de IJzervlakte bleef enkel de hoger gelegen steenweg Noordschote - Luigem nog begaanbaar. Luigem werd een versterkt schiereiland. Vanuit hun voorpost Drie Grachten richtten de Fransen hun mitrailleurs op de weg Noordschote - Luigem.

In de nacht van 9 op 10 november ondernamen Franse eenheden, waaronder Zoeaven (Franse koloniale troepen), een aanval op Luigem. Het werd een man-aan-man gevecht met hevige verliezen aan beide kanten. De aanval mislukte. In de vroege ochtend van 12 november zagen de Franse wachtposten plots een groep mannen opduiken in de mist. Ze herkenden enkele van hun vermiste vrienden. Op een bepaald moment weerklonk uit de groep: “Tirez donc N… de D… C’est les boches!”. De Zoeaven werden als levend schild voor een groep Duitsers uitgedreven. Onmiddellijk na de waarschuwing brak een salvo van de Fransen los waarbij zowel de aanvallers als hun gevangen kameraden getroffen werden.

Deze heldendaad werd nadien breed uitgesmeerd. Zo vond de daad van de ‘Zouave inconnu’ van ‘Drie Gratchen’ (sic) moeiteloos de weg naar het repertoire van de café-concerts in Parijs. In de gevel van het voormalige café ‘In de Drie Grachten’ (Drie Grachten nr. 1) herinnert een gedenkplaat nog steeds aan dit gebeuren.

Begin januari 1915 namen Belgen de stelling Drie Grachten over. De noordkant van de brug was toen reeds in Duitse handen. Op 29 maart zetten Duitse eenheden een offensief in op de Belgische stellingen. Bombardementen, nachtelijke aanvallen en tegenaanvallen volgden elkaar op. Op 8 april konden ze uiteindelijk de stelling ten zuiden van de brug veroveren.

Drie Grachten, Luigem en Merkem maakten in de periode 1915-1917 deel uit van de Duitse sector. Drie Grachten vormde voor hen een belangrijke voorpost: een 100 à 150 meter lange verdedigingsstelling langs het kanaal, met zware betonnen bunkers die met manshoge loopgraven met mekaar verbonden waren. Zestig meter verder naar Noordschote op hadden de Duitsers bovendien nog een kleine wachtpost ingericht: dit was de meest vooruitgeschoven Duitse voorpost in de streek. Vandaag de dag herinnert demarcatiepaal nr. 5 hieraan.

Midden augustus 1917 konden Franse eenheden de frontlijn tot aan de brug bij Drie Grachten vastpinnen. Daarop bouwden de Duitsers tussen het bos van Houthulst en de Blankaart 3 verdedigingslinies. Op 27 oktober 1917 werd Luigem door het 2de bataljon Karabiniers heroverd.

Beschrijving: Geprofileerde roze granieten zuil met piramidale opbouw, bekroond met een gesculpteerde Belgische helm (Adrian-model), waarop een kenteken met leeuwekop is aangebracht. De helm is omlijst met een lauwerkrans. Op de zuil is een reliëf uitgehouwen met aan de linkerzijde een veldfles en aan de rechterzijde een ARS-gasmasker. Aan de 4 hoeken is een handgranaat opgehangen aan een palmtak.

Op de voorzijde staat bovenaan de naam “Dixmude”, versierd met een lauwerkrans. Onderaan “Touring Club de Belgique – Don du Crédit Anversois”.

H.125 x Br.75 x D.65cm.

Uitvoering: onderaan links en rechts “Léon Telle, Granitier, Andlau, Alsace” (gesigneerd); “Paul Moreau-Vauthier, Statuaire c” (gesigneerd).

  • JACOBS M., "Zij, die vielen als helden... Inventaris van de oorlogsgedenktekens van de twee wereldoorlogen in West-Vlaanderen", Deel 2. Brugge, Provincie West-Vlaanderen, 1996.
  • JACOBS M., "Zij, die vielen als helden... Cultuurhistorische analyse en inventaris van de oorlogsgedenktekens van de twee wereldoorlogen in West-Vlaanderen", Deel 1. Brugge, Provincie West-Vlaanderen, 1995.
  • DESEYNE A., “Hier werd de overweldiger tot staan gebracht. Demarcatiepalen 1914-1918 in West-Vlaanderen”, in: “Het Zonneheem”, XXI, 3 (1991).
  • DEBAEKE S. & LERMYTTE J., "Merkem in de kijker. Het dorp anno 1900, tijdens de Grote Oorlog en de heropbouw". Veurne, De Klaproos, 1995.
  • JACOBS M., "Naamstenen 1914-1918. 25 gedenkstenen opgericht tussen 1984 en 1988 ter herinnering aan het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog en aan het overlijden van Koning Albert". Brugge, Provincie West-Vlaanderen, 1988.
  • DENDOOVEN D. & CHIELENS P., “Wereldoorlog I. Vijf continenten in Vlaanderen.” Tielt, Uitgeverij Lannoo, 2008.

Bron: Beschermingdossier DA002437 (2009)

Auteurs: Decoodt, Hannelore

Alle teksten

Relaties

Geen afbeelding beschikbaar

maakt deel uit van Drie Grachten

Drie Grachten (Lo-Reninge)

Logo Onroerend Erfgoed

Deze site is een realisatie van Onroerend Erfgoed, een agentschap van de Vlaamse Overheid dat onroerend erfgoed in Vlaanderen inventariseert, onderzoekt, beschermt, beheert en de ontsluiting ervan stimuleert.