Onze-Lieve-Vrouwgasthuis

inventaris bouwkundig erfgoed \ bouwkundig relict

Locatie

Provincie Vlaams-Brabant
Gemeente Vilvoorde
Deelgemeente Vilvoorde
Straat Vlaanderenstraat
Locatie Vlaanderenstraat zonder nummer, Vilvoorde (Vlaams-Brabant)
Status Bewaard

Administratieve gegevens

Gebeurtenissen
  • Adrescontrole Vilvoorde (adrescontroles: 16-03-2007 - 16-03-2007).
  • Herinventarisatie Vilvoorde (geografische herinventarisatie: 01-06-2002 - 30-04-2003).
  • Inventarisatie Vilvoorde (geografische inventarisatie: 01-01-1975 - 31-01-1975).
Links

Juridische gevolgen

is vastgesteld als bouwkundig erfgoed Onze-Lieve-Vrouwegasthuis

Deze vaststelling is geldig sinds 14-09-2009.

omvat de bescherming als monument Onze-Lieve-Vrouwgasthuis: kapel en achterliggende kloostervleugel
gelegen te Vlaanderenstraat (Vilvoorde)

Deze bescherming is geldig sinds 09-12-2011.

Beschrijving

Voormalig Onze-Lieve-Vrouwegasthuis, waarvan de stichting opklimt tot de dertiende eeuw, toen de Teutoonse Ridderorde hier enkele gebouwen liet oprichten voor reizigers en bedevaarders en voor de verzorging van de zieke armen van de stad; de oudste vermelding van dit gasthuis dateert van 11 april 1236; vanaf 1257 werden de zorgen voor dit gasthuis toevertrouwd aan de gasthuiszusters, die omwille van de godsdiensttroebelen Vilvoorde verlieten en lange tijd in Keulen verbleven. Ondertussen nam het stadsbestuur het beheer van de gasthuisgoederen waar; bij hun terugkeer hadden de zusters onenigheid met de stad omwille van verduistering en verkwisting van een aanzienlijk deel van het gasthuispatrimonium; doch door meerdere giften slaagden de zusters erin overeind te blijven en hun liefdadigheidswerken voor te zetten.

Van het voormalige complex, dat in de loop der eeuwen uitgroeide tot een uitgestrekt geheel en voor een groot deel werd herbouwd in de negentiende eeuw, resten enkel de barokke kapel, waarvan het altaar werd ingewijd in 1692, en het negentiende-eeuwse moederhuis en ouderlingenhuis. De tot de zestiende eeuw opklimmende gasthuishoeve werd gesloopt in het laatste kwart van de twintigste eeuw om vanaf 1983 plaats te maken voor rusthuis "Ter Linde" met bijhorende serviceflats, kaderend in de hedendaagse verzorgingsinfrastructuur. De laatste gasthuiszusters hebben Vilvoorde verlaten in 1966.

Kapel

Barokke kapel van het voormalige Onze-Lieve-Vrouwegasthuis. Het juiste bouwjaar van de grosso modo georiënteerde kapel bleef tot op heden onbekend; het altaar ter ere van Sint-Elisabeth en Sint-Augustinus werd ingewijd in 1692. In de periode 1876-1877 werd de kapel "gerestaureerd", doch wat deze werken juist omvatten wordt nergens vermeld.

In de straatwand opgenomen constructie van negen traveeën en één bouwlaag onder geknikt, kunstleien zadeldak met de nok parallel aan de straat en een zeszijdige klokkentoren. De noordwestelijke lijstgevel aan de straat vertoont een afgeschuinde plint en een zandstenen parement, deels imitatie, met bovenaan een strook baksteen, mogelijk als resultaat van de restauratie in 1876-1877, zie ook de latere ankers en houten kroonlijst. Hooggeplaatste rondboogvensters onder druiplijst; in het rechtergedeelte zandstenen negblokken, in het linkergedeelte gecementeerde imitatieblokken. Uitgewerkte deurtravee met schouderboogdeur in geringde zandstenen omlijsting met oren en sluitsteen onder gebroken, gebogen fronton met in het veld een medaillon met Mariamonogram en bekronende siervaas. Hogerop rondboognis met recent Onze-Lieve-Vrouwebeeld.

De bepleisterde binnenruimte is voorzien van trekijzers en in twee gedeeld, het westelijke deel oorspronkelijk bestemd voor de zieken, het oostelijke deel voor de bezoekers; rechts van het koor is er een ruimte die oorspronkelijk was voorbehouden aan de zusters. Noordoostelijk gedeelte met bepleisterd spitstongewelf voorzien van achttiende-eeuws stuclijstwerk en gecentraliseerde, geschilderde medaillons van de vier evangelisten en engelenfiguren. Barok hoofdaltaar van gemarmerd hout; altaarstuk "Sint-Franciscus ontvangt de stigmata", een kopie naar Van Dijck. Aan weerszij van het altaar: beeldennis met respectievelijk de Heilige Elisabeth, stichteres der gasthuisnonnen en de Heilige Augustinus, wiens regel zij volgen. Voorts plaasteren heiligenbeelden en een orgel uit het begin van de twintigste eeuw van de firma Stevens uit Duffel. Bewaarde communiebank met rocaille motieven, 18de eeuw(?), preekstoel en biechtstoel, 19de eeuw(?). Het zuidwestelijke gedeelte, nu afgesloten en in gebruik als vergaderruimte, is geplafonneerd doch eveneens voorzien van stuclijstwerk. Bewaard dakgebint en boven het zuidwestelijke gedeelte een octogonale lantaarn met koepelgewelf voorzien van stucwerk met jaartal 1718.

"Moederhuis"

Aansluitend bevindt zich het negentiende-eeuwse "Moederhuis", zie centraal gevelopschrift, op het kadaster ingetekend in 1895. Onderkelderde, functionele baksteenbouw van acht traveeën en twee bouwlagen onder schilddak; lijstgevel gemarkeerd door imitatiebanden en zijrisalieten. Rechthoekige vensters met arduinen latei, gedeeltelijk drielichten, op arduinen lekdrempels, doorgetrokken op de begane grond. De muuropeningen in de zesde travee werden gedicht voor de in het laatste kwart van de twintigste eeuw aangebrachte passerelle. Klassieke gevelaflijning in de vorm van een geprofileerde architraaf, een fries met steigergaten en een houten kroonlijst.

"Hospices des Vieillards"

Links naast het "Moederhuis" ligt het "Hospices des Vieillards", later "Ouderlingenhuis" genoemd, zie gevelopschriften, waarvan de oprichting zou opklimmen tot 1836; de huidige constructie werd ingetekend op het kadaster in 1866. Onderkelderde, functionele baksteenbouw van negen traveeën en twee bouwlagen onder pannen schilddak; lijstgevel gemarkeerd door zandstenen plint en imitatiebanden.

Karakteristieke rondboogvensters op arduinen lekdrempels, doorgetrokken op de tweede bouwlaag; de benedenvensters zijn voorzien van doorgetrokken imposten en voluutconsooltjes ter ondersteuning van de lekdrempels. Gelijkaardige, hoge rondboogdeur met arduinen rechtstanden. Decoratief uitgewerkte fries en houten kroonlijst als aflijning. Achtergevel met gelijkaardig uitzicht, heden witgeschilderd en uitgebreid op de bovenverdieping met een overkragend gedeelte.

De interieurs van beide vleugels werden volledig aangepast.

  • Kadaster Vlaams-Brabant, mutatieschetsen Vilvoorde 1895/19 (moederhuis), 1866/51 (ouderlingentehuis).
  • WAUTERS A. 1972: Histoire des environs de Bruxelles, Boek 6-B, Heruitgave van de originele tekst van 1855, Brussel, 218-222.
  • Gegevens verstrekt door de heer Eric Claessens.

Bron: Kennes H. met medewerking van Steyaert R. 2005: Inventaris van het bouwkundig erfgoed, Provincie Vlaams-Brabant, Gemeente Vilvoorde, Deelgemeenten Vilvoorde en Peutie, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen VLB1, (onuitgegeven werkdocumenten).

Auteurs: Kennes, Hilde

Datum tekst: 2005

Alle teksten

Relaties

maakt deel uit van Vlaanderenstraat

Vlaanderenstraat (Vilvoorde)

Logo Onroerend Erfgoed

Deze site is een realisatie van Onroerend Erfgoed, een agentschap van de Vlaamse Overheid dat onroerend erfgoed in Vlaanderen inventariseert, onderzoekt, beschermt, beheert en de ontsluiting ervan stimuleert.