Domein Appelkot

inventaris bouwkundig erfgoed \ bouwkundig relict

Locatie

Provincie Vlaams-Brabant
Gemeente Merchtem
Deelgemeente Merchtem
Straat Terspelt
Locatie Terspelt 25, Merchtem (Vlaams-Brabant)
Status Bewaard

Administratieve gegevens

Gebeurtenissen
  • Actualisatie Merchtem (actualisaties: 07-08-2006 - 07-08-2006).
  • Adrescontrole Merchtem (adrescontroles: 17-07-2007 - 17-07-2007).
  • Herinventarisatie Merchtem (geografische herinventarisatie: 17-08-2015 - 31-12-2017).
  • Inventarisatie Merchtem (geografische inventarisatie: 01-01-1975 - 31-12-1975).
  • Inventarisatie tuinen en parken in noordwestelijk Vlaams-Brabant (geografische inventarisatie: 1999 - 2011).
  • Revisie fiches tuinen en parken (synchronisaties: 12-12-2018 - 31-12-2019).

Juridische gevolgen

is vastgesteld als bouwkundig erfgoed Domein Appelkot

Deze vaststelling is geldig sinds 14-09-2009.

Beknopte karakterisering

Beschrijving

Ten zuidoosten van de dorpskern van Merchtem bevindt zich het historische domein Hof ter Spelt, ook zogenaamd Appelkot, met de behouden structuur van een middeleeuwse, omgrachte kasteelmotte. De villa en het koetshuis, evenals de landschappelijke tuinaanleg dateren van rond 1860.

Historiek

De oorsprong van het Hof ter Spelt gaat vermoedelijk terug tot een leen- of laathof van het oude huis van Grimbergen. De ovaalvormige ringgracht klimt vermoedelijk op tot de 12de eeuw. Ook van het geslacht De Spelt of De Spalt zijn 12de-eeuwse vermeldingen terug te vinden. Het hof van De Spelt werd in de eerste helft van de 13de eeuw vermeld in archivalia en had vermoedelijk toen een omvang van 80 bunder. De familie De Spelt beheerde en bewoonde de gronden tot rond 1350. Op dat moment werd ze opgevolgd door de Brusselse familie Was. Nadien werden de eigendommen verkaveld en vanaf de 16de eeuw kwam het hof achtereenvolgens in het bezit van de families Waefelaert, Vandentroncke, De Nieuwkerke, Christyn, Berlo en Mahy. Gedurende lange tijd werd het goed gebruik als buitenverblijf.

Historische kaarten uit de 18de en 19de eeuw tonen de duidelijke aanwezigheid van de omwaterde, ronde motte met een diameter van circa 60 à 70 meter. Op de Villaretkaart (1745-1748) wordt het goed benoemd als ‘chateau’. Op het primitieve kadaster van J.-B. Guiot (1823) en op de midden-19de-eeuwse kaarten, zoals Popp, Vandermaelen en de Atlas van de Buurtwegen, wordt het aangeduid als ‘Appel(kot) ferme’. De functie als heerlijk verblijf was vermoedelijk toen ten einde gekomen.

De naam Appelkot, die gangbaar werd vanaf ten minste het midden van de 18de eeuw, verwijst vermoedelijk naar een belangrijke fruitproductie op het hof. Waarschijnlijk bevond er zich een grote boomgaard naast de omwalling, waarvan de appels binnen de omwalling in een bergplaats werden bewaard. Volgens de kadastrale legger van 1831 was er rond het hof echter slechts 36 are boomgaard op dat moment. Binnen de omwalling bevond zich toen ten oosten een gebouw, vermoedelijk het woonhuis, en ten westen een groot, langgerekt volume, dat waarschijnlijk de hoevevleugel vormde.

De voornaamste wijziging van het gebouwenbestand tot het huidige uitzicht, werd in het kadaster geregistreerd in 1865, maar gebeurde minstens drie jaar eerder. Het goed was toen in het bezit van advocaat en volksvertegenwoordiger August Sachman uit Brussel, die het als zomerverblijf gebruikte. Op dat moment werd het hoevegebouw gereduceerd tot het huidige koetshuis. Ook het woonhuis onderging wijzigingen en werd in voetafdruk versmald en verlengd. Dankzij bewaarde historische foto’s van het woonhuis kan de evolutie van het uitzicht tijdens de 19de en 20ste eeuw in kaart gebracht worden. In de vroege 20ste eeuw was het goed eigendom van Jan Baptist Crabbé, die het in 1915 verkocht aan de Brusselse advocaat Emmanuel De Winde-Sacré. In datzelfde jaar registreerde het kadaster de bouw van een bijgebouw dat dienst deed als kippenhok en ten zuiden van het koetshuis werd ingeplant. Kort daarna benoemde de kadastrale legger het eigendom als ‘lusthof’. Vanaf 1946 kwam het in het bezit van de familie Keymolen, waarna het gebouw enigszins in verval raakte. Rond 1970 werd de woning aan de achterzijde uitgebreid met een grote veranda. Onder een latere eigenaar werden vanaf de tweede helft van de jaren 1990 restauratiewerken aangevat.

Beschrijving

Het domein omvat – ten tijde van de inventarisatie van de landschappelijke aanleg in de periode 2005-2011 – ongeveer 4 hectare grond, inclusief een boomgaardperceel ten zuiden ervan. Het landgoed wordt omzoomd door een manshoge meidoornhaag (Crataegus monogyna), behalve langs de westrand waar de omheining over 150 meter op een originele manier is opgebouwd uit een rij gekandelaarde Hollandse linden (Tilia x europaea) in een haag gevormd door hun wortelopslag.

De huidige situatie wordt bepaald door de bewaarde, ovaalvormige ringgracht. De gracht is enkel aan de westzijde voorzien van een kleine inham. Vermoedelijk werd die grond gebruikt voor de aanleg van een heuveltje in het midden van het eiland. Het domein wordt op de buitenoever van het zuidelijke gedeelte van de ringgracht gemarkeerd door een 40 meter lange loofgang, uitzonderlijk gevormd door één rij gebogen haagbeuken (Carpinus betulus). Deze dateert vermoedelijk uit de jaren 1860, de periode dat het goed in eigendom was van August Sachman.

Tot de overige aanplantingen die dateren uit de periode van Sachman, behoort bijvoorbeeld een monumentale, laag en zwaar vertakte bruine beuk (Fagus sylvatica 'Atropunicea') op de noordwestelijke oever van het eiland. Deze boom bezat op 1 september 2005 een stamomtrek van 502 centimeter en was wellicht een bundelboom – twee of meer exemplaren in eenzelfde plantgat en mettertijd vergroeid. Briefwisseling uit 2009 wijst op de vergunning voor het vellen van een beuk met een stamomtrek van 6,5 meter; vermoedelijk betreft het deze boom. Ook werd toen de vergunning verleend voor het vellen van een tulpenboom met een stamomtrek van 6 meter en twee acacia’s. De laagvertakte Amerikaanse tulpenboom (Liriodendron tulipifera) werd ook geregistreerd in 2005 (stamomtrek van 505 centimeter) en bevond zich in het oostelijke gedeelte van het eiland. Deze boom behoorde eveneens tot de 19de-eeuwse aanplantingen. Een paar zomereiken (Quercus robur) dateren ongetwijfeld uit de vroege 19de of zelf de late 18de eeuw. Eén van deze zomereiken werd in 2005 geregistreerd en had een stamomtrek van 365 centimeter. Het merendeel van de bomen werd aangeplant na de Eerste Wereldoorlog.

De hoofdtoegang tot het domein bevindt zicht ten noordwesten, meer bepaald tussen vernieuwde, deels overgroeide bakstenen pijlers onder hardstenen dekstenen. Achter de linker hekpijler staat een hardstenen schamppaal. Het afsluitend hek is niet langer bewaard. Tegenover deze ingang is een knoteik met herinneringskruis bewaard. Een lang grindpad met centrale strook in kasseien leidt verder tot het domein. De ringgracht wordt overspannen door een bakstenen boogbrug waarvan het brugdek is afgewerkt met kasseien. De decoratief uitgewerkte, smeedijzeren balustrades van de brug zijn gevat tussen rechte, bepleisterde pijlers op een hardstenen basis en onder hardstenen dekstenen. Tussen de hekpijlers aan de zijde van de woning werd in de 20ste eeuw een ijzeren hek bevestigd, ter vervanging van het oorspronkelijke hek. Het voorplein tot het woonhuis is deels aangelegd in grind, deels in kasseien.

In de oostelijke uithoek is het domein ook toegankelijk via een ijzeren hek tussen vernieuwde bakstenen pijlers.

Het woonhuis is opgevat als een dubbelhuis van vijf traveeën en twee bouwlagen boven een souterrain. Het vernieuwde pannen schilddak wordt aan de voorzijde centraal gemarkeerd door een dakkapel; aan de achterzijde zijn dakvlakvensters toegevoegd. Een omlopende, vernieuwde kroonlijst op klossen lijnt het volume af. Aan de voorzijde wordt de gevelbeëindiging bijkomend verlevendigd door leeuwenkopjes, die oorspronkelijk deel uitmaakten van een fries onder de kroonlijst. De bakstenen gevels waren oorspronkelijk onbeschilderd, maar werden in de loop van de 20ste eeuw voorzien van een licht geschilderde bepleistering op een grijs geschilderde plint. De voor- en achtergevel worden regelmatig geopend door rechthoekige vensters met hardstenen lekdrempels, die gedeeltelijk beluikt waren. De naar het noordwesten georiënteerde voorgevel bewaart de houten luiken op de benedenverdieping. De luikduimen op de bovenverdieping verwijzen naar tijdens de 20ste eeuw toegevoegde luiken. Het huidige schrijnwerk met kleine roedeverdeling dateert uit de tweede helft van de 20ste eeuw. Het schrijnwerk van de vleugeldeur in de centrale travee, onder twee bovenlichten met roedeverdeling, leunt wel aan bij het oorspronkelijke model. De rechthoekige deur is gevat in een vlakke hardstenen omlijsting onder een geprofileerde hardstenen kroonlijst. De verhoogde gelijkvloerse verdieping wordt voorafgegaan door een dubbele bordestrap, die doorheen de tijd werd aangepast en vroeger afgesloten was met een ijzeren balustrade, die heden niet langer is bewaard. In de rechter benedenhoek van de voorgevel is een voetschraper bewaard.

De zijgevels zijn grotendeels gesloten. De zuidwestelijke gevel wordt rechts geopend met een rechthoekig venster op de gelijkvloerse verdieping met daaronder een getoogde deuropening tot het souterrain. De achtergevel bewaart grotendeels de beluikte rechthoekige vensters. De benedenverdieping wordt wel sinds de tweede helft van de 20ste eeuw voorafgegaan door een brede veranda ter hoogte van de drie linker traveeën. Een terras en trappenpartij sluiten hierop aan.

Het interieur van het woonhuis wordt bepaald door ingrijpende restauratie- en moderniseringswerken, waarbij anno 2011 enkele historische elementen waren bewaard. De kelder ontvouwt zich onder een bakstenen tongewelf. De inkomhal behoudt een marmeren vloer, bestaande uit zwarte en witte marmeren tegels in een decoratief patroon gelegd. Gelijkaardig marmer is aanwezig als een inlegwerk, geplaatst in een kader van gevlamde rode marmer, in de deuropeningen. De houten trap tot de bovenverdiepingen is bewaard. De gerenoveerde zolderverdieping bewaart eveneens het houten dakspant.

Ten noordwesten op de site bevindt zich het koetshuis, heden omgevormd tot woonruimte. Dit bepleisterd volume in neoclassicistische stijl op een vierkante plattegrond, is anderhalve bouwlaag hoog en twee op twee traveeën breed, onder een vernieuwd pannen zadeldak. Het volume is afgewerkt met een licht beschilderde bepleistering op een donker geschilderde plint en wordt geleed door omlopende hardstenen cordons, die op de bovenverdieping gevormd worden door de doorgetrokken lekdrempels van de rechthoekige vensters. De benedenverdieping wordt langs de verschillende gevels telkens geleed door twee rondbogen. De zuidoostelijke gevel is geopend met twee houten, rechthoekige poorten, onder rondboogvormige bovenlichten met kenmerkende roedeverdeling. De andere gevels worden in de gesloten rondboogvormige nissen telkens geopend met een klein lunetvormig venster met straalsgewijze roedeverdeling. De bovenverdieping wordt aan de noordoostzijde verlicht door een rondboogvenster in de geveltop.

Ten zuidoosten van het koetshuis bevindt zich nog een bijgebouw, in het kadaster benoemd als kippenhok. Het volume onderging aanpassingen, zichtbaar in de verschillende types baksteen. Ook de afwerking is gefragmenteerd, gedeeltelijk voorzien van een bepleistering, deels wit geschilderde baksteen op een grijs geschilderde plint. De noordoostelijke achterzijde wordt samen met de zijgevels geleed door bakstenen pijlers onder hardstenen dekstenen. De achtergevel is gesloten op een rij van kleine, rechthoekige openingen na; de noordwestelijke zijgevel is voorzien van een ovaalvormige opening, heden gedicht. De zuidwestelijke zijde is opengewerkt tussen de flankerende gevels, en vormt een open ruimte onder een pannen lessenaarsdak, rustend op bakstenen pijlers en ten zuidoosten gedicht.

  • Archief Heemkundige Kring Soetendaelle, documentatie en heempraatje Hof ter Spelt / Appelkot.
  • Kadasterarchief Vlaams-Brabant, Mutatieschetsen en bijhorende mutatiestaten Merchtem, afdeling II (Merchtem), 1865/74 en 1915/23.
  • DENEEF R. 2011: Historische tuinen en parken van Vlaanderen - Noordwestelijk Vlaams-Brabant: Affligem, Asse, Grimbergen, Kapelle-op-den-Bos, Londerzeel, Meise, Merchtem, Opwijk, Wemmel, Brussel.
  • VAN RANSBEEK L. & BIESEMANS F. 2002: Beknopt heempraatje ter gelegenheid van ons bezoek aan het Hof ter Spelt op vrijdag 17 mei 2002, Merchtem.
  • WAUTERS A. 1972 (heruitgave van de editie van 1855): Histoire des environs de Bruxelles IV, Brussel, 192-194.

Bron: -

Auteurs: Deneef, Roger; Verhelst, Julie & Wijnant, Jo

Datum tekst: 2018

Alle teksten

Relaties

maakt deel uit van Terspelt

Terspelt (Merchtem)

omvat Afsluitingshaag van linde in Appelkot

Terspelt zonder nummer (Merchtem)

is gerelateerd aan Domein Appelkot

Terspelt 25 (Merchtem)

Logo Onroerend Erfgoed

Deze site is een realisatie van Onroerend Erfgoed, een agentschap van de Vlaamse Overheid dat onroerend erfgoed in Vlaanderen inventariseert, onderzoekt, beschermt, beheert en de ontsluiting ervan stimuleert.