Abdij van Sint-Cornelius en Sint-Cyprianus

inventaris bouwkundig erfgoed \ bouwkundig relict

Locatie

Provincie Oost-Vlaanderen
Gemeente Ninove
Deelgemeente Ninove
Straat Weggevoerdenstraat, Abdijstraat, Kerkplein
Locatie Weggevoerdenstraat zonder nummer, Abdijstraat 12, Kerkplein 32, Ninove (Oost-Vlaanderen)
Status Bewaard

Administratieve gegevens

Gebeurtenissen
  • Actualisatie Ninove (actualisaties: 05-06-2007 - 10-08-2007).
  • Adrescontrole Ninove (adrescontroles: 04-12-2007 - 04-12-2007).
  • Inventarisatie Ninove (geografische inventarisatie: 01-01-1978 - 31-12-1978).
  • Project beschermingsdatabank 2013-2016 (beschermingen: 01-01-2013 - 30-06-2016).
Links

Juridische gevolgen

is vastgesteld als bouwkundig erfgoed Abdij van Sint-Cornelius en Sint-Cyprianus

Deze vaststelling is geldig sinds 14-09-2009.

omvat de bescherming als monument Abdij van Sint-Cornelius en Sint-Cyprianus: gasthuis
gelegen te Abdijstraat 12 (Ninove)

Deze bescherming is geldig sinds 13-03-1996.

omvat de bescherming als monument Abdij van Sint-Cornelius en Sint-Cyprianus: hek met hekpijlers
gelegen te Abdijstraat 12 (Ninove)

Deze bescherming is geldig sinds 13-03-1996.

omvat de bescherming als monument Abdij van Sint-Cornelius en Sint-Cyprianus: Sint-Cornelispoort
gelegen te Weggevoerdenstraat zonder nummer (Ninove)

Deze bescherming is geldig sinds 12-07-1951.

omvat de bescherming als monument Abdij van Sint-Cornelius en Sint-Cyprianus: trompetboom
gelegen te Abdijstraat 12 (Ninove)

Deze bescherming is geldig sinds 13-03-1996.

omvat de bescherming als stads- of dorpsgezicht, intrinsiek Abdij van Sint-Cornelius en Sint-Cyprianus: tuin
gelegen te Abdijstraat 12 (Ninove)

Deze bescherming is geldig sinds 13-03-1996.

Beschrijving

Historiek

Stichting der norbertijnen met zeven monniken van de abdij Park (Leuven), in 1137-1138, onder bescherming van de plaatselijke heer, Geraard I, en goedkeuring van de bisschop van Kamerijk. Eerste klooster vermoedelijk nabij de eerste parochiekerk gelegen, in de Nederwijk ten oosten van de stad.

In 1157, bouw van abdijkerk en kloostercomplex op de Koudenberg, ten noorden van de stad aan de weg naar Aalst, buiten de eerste stadsomheining en binnen de tweede (13de eeuw). Voltooiing van de kloostergebouwen in 1305. Het omheinde gebied van de abdij (circa 16 hectare 56 are) zag er volgens H. Vangassen in 15de eeuw als volgt uit: de voorpoort en de abdijkerk (iets meer naar het noorden dan de huidige abdijkerk) vormden samen met de onmiddellijk bij de noordzijgevel aansluitende kloostergebouwen een groot rechthoekig gebouwencomplex met binnenplaats en kloostergang; buiten het eigenlijke klooster, opgetrokken uit bak- en hardsteen, stonden er nog talrijke kleinere gebouwen, onder meer een smidse, een brouwerij en twee molens buiten het omheinde domein; in 15de eeuw was er nog geen neerhof.

Moeilijke tijden in tweede helft 16de eeuw: verwoesting in 1579-1582 en wederopbouw. Grote brand in 1603. Eerste steenlegging van de nieuwe abdijkerk in 1635, voltooiing in 1723. Een gravure van Sanderus (Flandria Illustrata, 1644) geeft een meer harmonisch kloostercomplex weer in tegenstelling tot de pentekening van Ph. De Deyn (1650). Sanderus tekende zelfs de nieuwe abdijkerk, waarvan toen enkel de fundamenten bestonden. Ten oosten van de abdijkerk stond de parochiekerk Onze-Lieve-Vrouw, opgetrokken in 1222-1235 en gesloopt 1816-1828; tegen noordelijke zijbeuk van de abdijkerk: de twee verdieping hoge kloostergebouwen; ten noorden: het neerhof, een gesloten boerderij. De behouden veldpoort aan de noordoostelijke zijde van het omheinde complex gaf toegang tot de binnenpoort van het convent en tot het neerhof.

In de tweede helft van de 18de eeuw (rond 1770) heropbouw van het klooster in classicistische stijl naar ontwerp van architect L.B. Dewez.

Opheffing in 1796, openbare verkoop en afbraak in 1823-1825. Enkel de abdijkerk, de priorij, de veldpoort, een gedeelte van de monumentale ingangspoort en de watermolen bleven gespaard.

Deze belangrijke abdij was eigenaar van verschillende pachthoven; de steenbakkerijen van de abdij lagen aan de weg op Denderhoutem en de oude weg op Denderhoutem (Lindestraat).

In derde kwart 19de eeuw werd de spoorlijn achter de voormalige abdijkerk aangelegd.

Beschrijving

Van de voormalige abdijsite resteren nog, behalve de Onze-Lieve-Vrouwekerk en de ingangspoort tot de abdij de volgende onderdelen.

Priorij

De zogenaamd "Priorij" aan de Abdijstraat was eertijds het gastenhuis van de abt. Volgens E. Soens, voormalige infirmerie van het klooster. Thans privaatwoning van kunstschilder van Saene. Mooi gelegen in een beboomde tuin ten noorden van de abdijkerk.

Eénlaagse woning van vier traveeën onder een hoog schilddak (kunstleien) uit de eerste helft van de 18de eeuw (?). Witgeschilderde en bepleisterde lijstgevels op zandstenen sokkel. Ingang in de zijgevel. Classicistisch getinte voorgevel (zijnde een langsgevel), met vrij gedrongen verhoudingen; markerend middenrisaiet van twee traveeën, geritmeerd door gekoppelde hoek- en twee centrale pilasters met zandstenen sokkel en kapiteel die een architraaf en driehoekig fronton voorzien van cartouche en uitgewerkt dakruitertje schragen. Getoogde vensters in een rechthoekige omlijsting van zandsteen met geprofileerd beloop; ramen met roedeverdeling. Hoofdgestel met gelede architraaf, zandstenen hoekstenen en kroonlijst. Gelijkaardige achtergevel zonder risaliet. Rechter zijgevel: steekboogdeur in een rechthoekige omlijsting van zandsteen met geprofileerd beloop; beglaasde erker met fraai houtwerk uit de 19de eeuw. Linker zijgevel met gelijkaardige deur en venster; recente, beglaasde veranda.

Interieur met lange gang parallel aan de voorgevel. Aan de straat: geblokte hekpijlers van Spaanse baksteen bekroond met arduinen voluutkapitelen, herkomstig van een pachthof van de abdij.

Veldpoort

Deze poort aan de Weggevoerdenstraat (weg naar Aalst) is een barok poortgebouw uit de 17de eeuw; toegang tot het voormalige neerhof van de abdij. Poorttoren onder afgeknot tentdak (kunstleien); segmentboogvormige doorgang. Voorgevel gemarkeerd door geblokte, zandstenen poortomlijsting en flankerende pilasters die een driehoekig fronton schragen, doorbroken door de overstekende rechthoekige torenromp op strekse segmentboog met zandstenen consooltjes. Bakstenen torenromp horizontaal geleed door middel van twee zandstenen kordons; twee rechthoekige vensters in een zandstenen omlijsting (negblokken) afwisselend met drie zandstenen medaillons gemarkeerd door de borstbeelden van Sint-Cornelius, Onze-Lieve-Vrouw en Sint-Cyprianus. Eenvoudige bakstenen achtergevel met gebruik van zandsteen voor kordon, muurband, hoekblokken en omlijstingen der rechthoekige vensters. Links muur met rechthoekig deurtje voorzien van zandstenen negblokken.

Watermolen

Voormalige watermolen van de abdij (Kerkplein 32) daterend van 1645; gelegen op de Molenbeek. In 1866: water- en stoommolen; in 1870: korenwatermolen; in 1892: plaatsen van een stoommachine; in 1935 verenigd met aanpalende brouwerij. Rechter gedeelte (voormalig woonhuis?) volledig vernieuwd. Linker gedeelte van twee traveeën onder afgesnuit zadeldak (mechanische pannen) op houten daklijstbalkjes. Verankerde bakstenen voorgevel met sporen van gebruik van zandsteen; resterende jaarankers 16.. Gedichte steekboogvormige muuropeningen en rechts laadvenster. Verankerde zandstenen zijgevel met deels gedichte muuropeningen gevat in een vlakke omlijsting.

  • Inventaris van de wind- en watermolens in de provincie Oost-Vlaanderen, p. 71-72.
  • LEURS S., Geschiedenis van de Vlaamse kunst, Antwerpen, deel II, p. 938.
  • SANDERUS, Flandria Illustrata, 1644.
  • SOENS E., Ninove, Oudheidkundige Inventaris van Oost-Vlaanderen, provinciaal comiteit van monumenten, Gent, 1911.
  • VANGASSEN H., Geschiedenis van Ninove, Ninove, deel II, 1959.

Bron: D'Huyvetter C., de Longie B. & Eeman M. met medewerking van Linters A. 1978: Inventaris van het cultuurbezit in België, Architectuur, Provincie Oost-Vlaanderen, Arrondissement Aalst, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen 5N2 (H-Z), Brussel - Gent.

Auteurs: Eeman, Michèle; d'Huyvetter, Clio & de Longie, Bea

Datum tekst: 1978

Aanvullende informatie

Behalve L.B. Dewez waren ook Jan Baptist Simoens en zijn neef Frans Drieghe als ontwerpers betrokken bij de 18de-eeuwse nieuwbouw van de abdijgebouwen.

  • VAN DE PERRE D. 2011: De classicistische kloostergebouwen van de Ninoofse abdij (1761-1793). Het aandeel van L.B. Dewez, J.B. Simoens en F. Drieghe, Het Land van Aalst 63.3, 277-307

Debonne, Vincent (15-11-2011 )

De tijdens de 19de eeuw aangelegde tuin bij het voormalige gasthuis omvat onder andere een merkwaardige trompetboom (Catalpa bignonioides) met op het moment van de bescherming (1996) een stamomtrek van 2,84 meter (gemeten op 1,50 meter hoogte). Deze opgaande boom behoort daarmee tot de dikste trompetbomen van Vlaanderen.

  • Onroerend Erfgoed Oost-Vlaanderen, Beschermingsdossier DO000963, Voormalig gastenhuis van de Norbertijnabdij met omgeving (VAN DEN BOSSCHE H., 1996).

Van den Bossche, Hedwig (03-08-2015 )

Relaties

maakt deel uit van Kerkplein

Kerkplein (Ninove)

Geen afbeelding beschikbaar

maakt deel uit van Weggevoerdenstraat

Weggevoerdenstraat (Ninove)

omvat Ingangspoort abdij van Sint-Cornelius en Sint-Cyprianus

Kerkplein 36, Ninove (Oost-Vlaanderen)

omvat Onze-Lieve-Vrouwekerk

Kerkplein zonder nummer, Ninove (Oost-Vlaanderen)

Logo Onroerend Erfgoed

Deze site is een realisatie van Onroerend Erfgoed, een agentschap van de Vlaamse Overheid dat onroerend erfgoed in Vlaanderen inventariseert, onderzoekt, beschermt, beheert en de ontsluiting ervan stimuleert.