Inventaris

Paal (Beringen), Lummen, Meldert (Lummen)
Tussen Paal (Beringen) en Meldert (Lummen) ligt de brede middenloop van de Zwarte Beek. De vallei wordt hier eerst zeer breed om stroomafwaarts opnieuw smaller te worden, afhankelijk van de ruimte die de ijzersterke Diestiaan-zandsteenheuvels de beek laten. Hier liggen immers de eerste getuigenheuvels, als uitlopers van het Hageland. Op het interfluvium tussen Zwarte Beek en Gestel-Geeneikenbeek staat de bebouwing van het straatgehucht Gestelse Heide. Het vertoont een typisch nederzettingspatroon van akkertjes op de hoger gelegen gronden, via graasweiden naar de hooilanden in de lager gelegen delen. In het akkercomplex zijn nog talrijke landschapselementen aanwezig (haagkanten, knotbomen, hoog opgaande eiken, holle wegjes). In de vallei waren vloeiweiden gelegen. Opvallend is het opstrekkend patroon van de oude paden en wegen die naar de vallei leiden.

Schaffen (Diest), Halen, Zelem (Halen), Lummen, Meldert (Lummen)
De benedenloop van de Zwarte Beek vloeit vanaf Meldert (Lummen) in zuidwestelijke richting, om voorbij Zelem (Halen) op te gaan in de vallei van de Demer. De beek kronkelt hier tussen steeds hogere getuigenheuvels. De Zwarte Beek is nog één van de zeldzame waterlopen die haar natuurlijke meandering behouden heeft. Behalve de heuvelruggen komt ten zuiden van de vallei een aantal depressies voor: de Goren, Gorenbroek, Lange Beemden, Bakelbroek, de Leunen en het Rotbroek. Rond het straatdorp Zelem is het landschap aantrekkelijk en gevarieerd met gave vergezichten over de vallei en landschappelijk waardevolle elementen zoals holle wegen, bomenrijen en houtkanten.

Hasselt, Spalbeek (Hasselt), Berbroek, Schulen (Herk-de-Stad), Lummen (Lummen)
De Demer is al vroeg gekanaliseerd en ingedijkt om overstromingen tegen te gaan en in functie van het transport. De Demervallei is een moerassig gebied met broekbossen, vochtige weilanden op de iets hogere delen, en grote zones met populierenaanplantingen. Op de rivier liggen meerdere historische waterradmolens. In heel het gebied zijn op de perceelsgrenzen nog veel relicten van houtwallen, al dan niet met knoteiken, in het landschap bewaard. De bewoning en de akkercomplexen concentreren zich op deze stuifzandgronden en zandleemgronden. Naast schaarse leembouw, zijn (deels versteende) hoeven in vakwerk nog in ruime mate aanwezig. In de Demervallei liggen meerdere kasteeldomeinen die teruggaan op een motte of donjon zoals de waterburchten 't Looi en de Burg. De omringende parken en tuinen worden gekenmerkt door een bijzondere aanleg en zijn van groot belang op vlak van tuinarchitectuur.

Bergstraat 14 (Lummen)
Hoeve, uit de 19de eeuw, met ordonnantie: woonhuis-dwarsschuur-stal.

Beukeboomstraat 48 (Lummen)
Kapel gelegen op de Willekensberg, gebouwd in 1640-1641 en uitgebreid in 1742 en 1744. Witgekalkt bakstenen gebouw met verwerking van mergelsteen, voorzien van een kluizenaarskamer. De kapel is omringd door een historisch een bosparkje, met onder andere een bruine beuk, centraal op een terp ingeplant.

Burgemeester Briersstraat 4, Ringlaan 5 (Lummen)
Kasteelpark in landschappelijke stijl, in het midden van de 19de eeuw aan­gelegd vol­gens de prin­cipes van de ge­broe­ders Bühler, als deel van een landgoed van circa 57 hectare met kas­teel­boer­derij en domi­nant water­kasteel.

Burgemeester Briersstraat 4-5, 6 (Lummen)
Voormalige verblijfplaats van de Heren van Lummen. Gelegen op de oever van de Mangelbeek aan de zuidkant van de Ringlaan.

Burggrachtstraat 1A, 2-3 (Lummen)
Rijhuisjes van het enkelhuistype, in kern opklimmend tot de 1ste helft van de 19de eeuw.

Burggrachtstraat 20-21 (Lummen)
Kasteel op rechthoekige plattegrond, het huidig kasteel is van 1947-1950 met oudere kern; ten noorden de kasteelhoeve, gebouwd circa 1860, met U-vormige aanleg.

Burggrachtstraat 20-21 (Lummen)
Park in landschappelijke stijl uit 1862-1888 van dendrologisch belang. Aangelegd op een oude site, na een blijkbaar niet uitgevoerd ­ ont­werp van Jean Gindra en een vermoedelijk wel gerealiseerd plan van 'jardinier-paysa­giste Creten' uit 1866.