Beschrijving

Het project “Herwaarderen van standbeelden en gedenktekens” maakt deel uit van het Ondernemingsplan agentschap Onroerend Erfgoed 2025-2029. Met dit thematische project wil het agentschap de maatschappelijke kaart trekken binnen de erfgoedzorg. Het doel is om de verhalen achter erfgoed bij de Vlaming te brengen en in de kijker te zetten. Beeldschone verhalen is een concrete uitwerking van de wens om de Vlaming te motiveren om zich in te zetten voor erfgoedzorg. Het project past naadloos in de missie van het agentschap: ‘Zorgen voor een gemeenschap begeesterd door erfgoed’. Het project maakt deel uit van de campagne Het verhaal van Vlaanderen waarmee minister Ben Weyts de Vlaming fier wil maken op het onroerend erfgoed.

Het project Beeldschone verhalen

In de openbare ruimte zijn overal standbeelden en gedenktekens aanwezig die verwijzen naar het verleden, maar waar mensen aan voorbij lopen zonder daarbij stil te staan. Daarom zetten we een campagne op om ze in ere te herstellen. We richten ons op lokale gemeenschappen en burgers die aan de slag willen met standbeelden en gedenktekens in hun buurt. Lokale besturen, als beheerder van het openbare domein, zijn een belangrijke tussenschakel. Monumentenwacht is de partner die garant staat voor de vaktechnische kennis.

Het in ere herstellen van standbeelden en gedenktekens gebeurt in twee parallelle sporen:

1. Monumentenwacht zorgt via inspectie, advies en begeleiding van erfgoedgemeenschappen voor een reiniging en duurzaam onderhoud.
2. Het agentschap zorgt via de campagne voor het opfrissen van de verhalen achter deze beelden en gedenktekens. Deze verhalen worden geborgd in de Inventaris Onroerend Erfgoed.

In het najaar van 2026 lanceren we een wervende campagne naar geëngageerde gemeenschappen, lokale besturen en vrijwilligers. Vanaf 2027 kan elke burger, erfgoedgemeenschap of lokaal bestuur via de campagnewebsite potentiële kandidaten voor Beelschoon voordragen. Aanvragen toetsen we aan deelnemingsvoorwaarden en rangschikken we volgens de selectiecriteria. We stellen elk jaar de herwaardering van 50 tot 60 standbeelden en gedenktekens voorop.

Selectiecriteria voor deelname aan het project Beeldschone verhalen

De aanvulling van de inventaris bouwkundig erfgoed voor Beeldschone verhalen betreft standbeelden en gedenktekens; de herinneringsfunctie staat centraal.

Een standbeeld is een vrijstaand, driedimensionaal beeldhouwwerk van een persoon (of meerdere personen), die meestal in de openbare ruimte op een sokkel wordt geplaatst. Deze persoon wordt hierdoor gehuldigd of in herinnering gebracht. De persoon wordt van kop tot teen afgebeeld. Het kan gaan om een bestaande of herkenbare persoon of om een figuur die de personificatie vormt van een groep mensen, zoals bijvoorbeeld een vlaswerker. Ook mythologische of fictieve figuren of dieren kunnen op een standbeeld afgebeeld worden.

Een gedenkteken wordt opgericht ter herinnering aan bepaalde gebeurtenissen en/of bepaalde personen. Een gedenkteken heeft een permanent karakter en wordt vaak opgericht op een betekenisvolle plaats en/of met gebruik van specifieke symbolische elementen. Een gedenkteken kan verschillende vormen aannemen en vrijstaand zijn zoals een standbeeld, obelisk of gebouw of bevestigd zijn aan bijvoorbeeld een gebouw, zoals een gedenkplaat.

De standbeelden en gedenktekens zijn vrijstaand, en hebben een permanente plek, waar ze onroerend verankerd zijn. Het betreft standbeelden en gedenktekens gelegen in de openbare ruimte en in open lucht, die permanent zichtbaar en beleefbaar zijn. Ze maken deel uit van het beeldenpatrimonium van een stad of gemeente. Standbeelden en gedenktekens bevestigd tegen, aan of op gebouwen worden uitgesloten. Ook funerair erfgoed, beelden in museale context, of gelegen in niet permanent toegankelijke tuinen of binnenplaatsen van vrij toegankelijke overheidsgebouwen en publieke instellingen, zijn uitgesloten bij dit project. We focussen op klein erfgoed. De kleinschaligheid staat voorop. Het moet eenvoudig bereikbaar zijn zonder steiger of hoogtewerker. Gebouwen worden uitgesloten.

We selecteren standbeelden en gedenktekens die een betekenisvolle rol in het verhaal van de gemeente of stad hebben. De persoon of gebeurtenis die wordt herdacht heeft een historisch belang en/of een maatschappelijke relevantie binnen de gemeente of in Vlaanderen. Het verhaal en/of de betekenis werkt verbinding en gemeenschapsvorming in de hand.

Thematische aanvulling van de Inventaris Bouwkundig Erfgoed

De standbeelden en gedenktekens die deelnemen aan het project voldoen aan de deelnemingsvoorwaarden en criteria die voor het project Beeldschone verhalen vastgelegd zijn. Alle deelnemende standbeelden en gedenktekens worden opgenomen in de wetenschappelijke inventaris bouwkundig erfgoed. Voor cases die al in de inventaris zijn opgenomen, zorgen we voor een verrijking van de informatie in de inventaris, met focus op de rol die het standbeeld of gedenktekens speelt in het verhaal van Vlaanderen.

Alle standbeelden en gedenktekens die aan de wetenschappelijke inventaris bouwkundig erfgoed worden toegevoegd in het kader van het project Beeldschone verhalen zijn bewaard en hebben erfgoedwaarde. Voor het evalueren van de erfgoedwaarde gebruiken we de erfgoedwaarden en criteria bepaald in het Onroerenderfgoeddecreet. De evaluatie gebeurt volgens de methodiek bepaald in het afwegingskader voor de waardering onroerend erfgoed en zoals bepaald in artikel 3 van de vastgestelde inventarismethodologie voor bouwkundig erfgoed.

Deze thematische inventarisatie is in verschillende fases samengesteld:

• In 2025 stelde het agentschap een shortlist van 19 standbeelden en gedenktekens op waarmee het in 2026 het project voorbereidt en opstart. Met een aantal testcases kan Monumentenwacht zijn aanpak en handleidingen in de zomer testen. Met een aantal cases waarin het verhaal van Vlaanderen centraal staat, zal het agentschap vervolgens de open aanvraagprocedure in de pers lanceren, waarmee het project in het laatste kwartaal van 2026 formeel van start kan gaan. Al deze cases worden opgenomen of aangevuld in de inventaris van het bouwkundig erfgoed.
• De bestaande geografische thema’s in de inventaris van het bouwkundig erfgoed worden gescreend. Tal van standbeelden en gedenktekens zijn, net als andere voorbeelden van klein erfgoed, opgenomen in de beschrijving van een straat, plein of wijk. Binnen dit project zorgen we ervoor dat deze standbeelden en gedenktekens als erfgoedobject opgenomen worden in de inventaris.
• In het najaar van 2026 lanceert het agentschap het project Beeldschone verhalen met een wervende campagne onder het thema Het verhaal van Vlaanderen. Vanaf 2027 kan elke burger, erfgoedgemeenschap of lokaal bestuur via de campagnewebsite potentiële kandidaten voor Beelschoon voordragen. Aanvragen toetsen we aan deelnemingsvoorwaarden en rangschikken we volgens de selectiecriteria. We stellen elk jaar de herwaardering van 50 tot 60 standbeelden en gedenktekens voorop. Al deze standbeelden en gedenktekens worden aangevuld in de inventaris bouwkundig erfgoed.