In het kader van het archeologisch syntheseproject Besiect ende besmet werd interdisciplinair onderzoek uitgevoerd naar infectieziekten, genetische afkomst en biologische verwantschap binnen middeleeuwse populaties in Vlaanderen. Het onderzoek startte in 2022 en combineerde archeologische en fysisch-antropologische gegevens met archeogenetisch onderzoek, waaronder oud-DNA-analyse van menselijke resten en ziekteverwekkers.
Vier archeologische begraafplaatsen werden onderzocht: het laat-Merovingische grafveld aan de Ter Duinenlaan in Koksijde (ca. 675–750), de vroegmiddeleeuwse tot vroegmoderne begraafplaats op de Groenmarkt en het Trudoplein in Sint-Truiden (eind 7de–18de eeuw), het kerkhof van de leprozerie Hooge Siecken in Sint-Jan bij Ieper (13de–14de eeuw) en het kerkhof van de Sint-Niklaasparochie in Ieper (ca. 1200–1600).
Koksijde
Op de laat-Merovingische begraafplaats werd genetisch onderzoek verricht naar de afkomst en verwantschap van de begraven individuen, aangevuld met een metagenomische screening naar ziekteverwekkers. De resultaten wijzen op een genetisch diverse gemeenschap met zowel Noordzee-Germaanse als Noord-Gallische afkomstcomponenten. Bij drie individuen werd DNA van het hepatitis B-virus aangetroffen, waaronder twee biologisch verwante personen. Er werden geen genetische sporen van de pestbacterie Yersinia pestis vastgesteld.
Sint-Truiden
Van de begraafplaats op de Groenmarkt en het Trudoplein werden 404 individuen geselecteerd voor oud-DNA-onderzoek. De analyses leverden nieuwe inzichten op in de genetische samenstelling en verwantschapsstructuren van de stedelijke bevolking tussen de vroege middeleeuwen en de nieuwe tijd. Ondanks de lange gebruiksduur van de begraafplaats werden relatief weinig nauwe biologische verwantschappen vastgesteld.
Metagenomisch onderzoek leverde aanwijzingen op voor verschillende infectieziekten, waaronder hepatitis B, terugkerende koorts (Borrelia recurrentis), leptospirose (Leptospira interrogans) en herpesvirusinfecties. Bij vijf individuen uit de 14de eeuw werd DNA van Yersinia pestis aangetoond. Hiermee werd voor het eerst rechtstreeks genetisch bewijs geleverd voor het voorkomen van de pest in 14de-eeuws Vlaanderen. De betrokken individuen waren verspreid over het kerkhof in individuele graven begraven. Het onderzoek leverde daarnaast nieuwe gegevens op over de historische verspreiding van menselijke herpesvirussen.
Ieper – Hooge Siecken
Het onderzoek van het 13de- en 14de-eeuwse kerkhof van de leprozerie Hooge Siecken combineerde fysisch-antropologisch onderzoek met genetische analyses van menselijke resten en de leprabacterie Mycobacterium leprae.
De skeletresten vertoonden een hoge frequentie aan letsels die met lepra in verband kunnen worden gebracht, doorgaans in relatief milde stadia. Bij twee individuen kon nagenoeg het volledige genoom van Mycobacterium leprae worden gereconstrueerd. Bij verschillende andere individuen werden eveneens mogelijke genetische sporen van de bacterie vastgesteld, maar deze vereisten verdere verificatie.
Het onderzoek leverde daarmee het eerste ondubbelzinnige genetische bewijs voor lepra in archeologisch skeletmateriaal uit Vlaanderen.
Ieper – Sint-Niklaasparochie
Het kerkhof van de Sint-Niklaasparochie werd onderzocht als vergelijkingspopulatie voor de leprozerie Hooge Siecken. De genetische analyses wijzen op een overwegend lokale populatie, waarin verschillende nauwe biologische verwantschappen werden vastgesteld.
Tussen individuen uit de leprozerie en het parochiekerkhof werden bovendien verre verwantschapsrelaties aangetoond. Dit ondersteunt de interpretatie dat Hooge Siecken voornamelijk personen uit de eigen stedelijke gemeenschap en de ruimere omgeving opving. Binnen de leprozerie zelf werden geen nauwe verwantschappen tussen de onderzochte individuen vastgesteld.
Synthese
Het onderzoek leverde nieuwe inzichten op in de verspreiding van infectieziekten, de genetische samenstelling van middeleeuwse populaties en de maatschappelijke omgang met besmettelijke aandoeningen. De combinatie van archeologische contextgegevens, fysisch-antropologisch onderzoek en archeogenetische analyses maakte het mogelijk om historische ziekteverwekkers rechtstreeks aan te tonen en hun voorkomen te verbinden met begrafenispraktijken en sociale structuren.
Auteurs: Meylemans, Erwin
Datum:
De tekst wordt ter beschikking gesteld door: Agentschap Onroerend Erfgoed (AOE)
Bron: LARMUSEAU M.H.D., GAENS N. & KIVISILD T. 2026: Besiect ende besmet. De pathogene synthese van een leprozerie tegenover andere middeleeuwse begraafplaatsen in Vlaanderen, SYNTAR 37, Brussel, agentschap Onroerend Erfgoed.
Type: literatuur
Datum: