Gebeurtenis

Inventarisatie bouwkundig erfgoed Rijkevorsel

geografische inventarisatie
ID
766
URI
https://id.erfgoed.net/gebeurtenissen/766

Beschrijving

De inventaris bouwkundig erfgoed van de gemeente Rijkevorsel werd gepubliceerd in 2002 in boekdeel 16n4 van de reeks Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen. Een inventaristeam van de Afdeling Monumenten en Landschappen van de Administratie Ruimtelijke Ordening, Huisvesting en Monumentenzorg (AROHM) maakte de inventaris op. Het onderzoek werd in juni 1998 gestart en afgerond met controle- en interieurbezoeken in het voorjaar van 2000. De resultaten van het onderzoek werden gepubliceerd in 2002. De inventarisatie van bouwkundig erfgoed in Rijkevorsel leverde 76 inventarisfiches op.

Context en doelstelling

Het boekdeel 16n4 bevat de inventaris bouwkundig erfgoed van de gemeenten gelegen in het kieskanton Hoogstraten. Het is één van de zes inventarisdelen die samen het bouwkundig erfgoed omvatten van het arrondissement Turnhout. Het inventarisproject Bouwen door de eeuwen heen nam het arrondissement steeds als geografische basis voor het onderzoek, om zo een voldoende ruime geografische blik te garanderen. Met het arrondissement Turnhout konden de inventaristeams van de provincie Antwerpen hun inventarisproject afronden.

Het inventarisproject in het arrondissement Turnhout speelde zich af op een kantelmoment in de geschiedenis van het project Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen. Met als hoofdbedoeling de doorlooptijd van inventarisatie naar beschermingsdossier in te korten, viel in het jaar 2000 de beslissing de publicatie van de inventarissen in de boekenreeks Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen stop te zetten. Aan de basis van die beslissing lag de beschermingspolitiek van minister Johan Sauwens, die in 2000 bevoegd was voor monumenten- en landschapszorg. De minister wilde zeer intensief inzetten op beschermen van bouwkundig erfgoed. Hij zag een beschermingspakket als een logische stap na de afwerking van de inventaris van een gemeente, en wilde dit proces versneld zien. Hij vroeg om binnen zijn regeerperiode, dus voor 2004, het inventarisproject voor heel Vlaanderen af te werken, om op die manier in elke gemeente in Vlaanderen de nodige monumenten te kunnen beschermen. Paul Van Grembergen, die Sauwens in 2001 opvolgde als bevoegde minister, zette dit beleid onverminderd verder. In zijn woord vooraf bij de publicatie van 16n4 verwijst hij uitgebreid naar de beschermingsvoorstellen die vanuit deze inventaris waren opgestart. De beleidsbrief is duidelijk: “Teneinde eind 2003 de lopende inventaris van het bouwkundig erfgoed van het Vlaams gewest af te ronden zal vanaf 2001 een versnelde inventarisatie plaatsvinden waarbij in de eerste plaats aandacht zal besteed worden aan de selectie van de voor bescherming vatbare monumenten.” De inventarisploeg in Antwerpen, die op een zucht stond van de afwerking van de inventaris in het arrondissement Turnhout, mocht de lopende inventarisaties en de geplande publicaties afwerken volgens de klassieke methodologie en hoefde niet over te stappen op een versnelde aanpak van de inventarisatie.

De doelstellingen van de inventarisatie in de reeks Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen bleven doorheen de hele reeks steeds dezelfde:

  1. Vooreerst wil de inventaris een beschermingsinstrument zijn als uitgangspunt voor de op te stellen lijsten van te beschermen monumenten, stads- en dorpsgezichten; de verzamelde basisdocumentatie geeft immers een beter overzicht van het bestaande bouwkundig erfgoed en vergemakkelijkt elke evaluatie voor mogelijke beschermingsvoorstellen.
  2. Vervolgens wil hij een gids zijn voor de architectuur van de streek.
  3. Ten slotte wil hij door een eerste, verbeterbaar overzicht te geven van het bouwkundig erfgoed, een uitgangspunt vormen voor verder wetenschappelijk onderzoek.

Methodologie

De inventarismethodologie nam het arrondissement steeds als studiegebied voor de geografische aanpak van het onderzoek en de selectie. Door de ruimere selectiecriteria was de publicatie van de inventaris van één arrondissement per boekdeel al snel niet meer haalbaar, waardoor men vanaf 1988 overschakelde naar kieskantons. De schaal van een kanton garandeert een nog voldoende ruime geografische en historische samenhang. Dat deed men ook voor het arrondissement Turnhout, waarbij elk van de zes boekdelen een kieskanton omvat. Boek 16n1 presenteerde minister Martens al in 1997. In boekdeel 16n1 komt het kanton Turnhout aan bod. De minister sprak in het woord vooraf van laatste boekdeel van het arrondissement Mechelen (13n4) nog de hoop uit dat ze binnen zijn regeerperiode het arrondissement Turnhout zouden afwerken, maar dat was te optimistisch. Boekdeel 16n2 voor het kanton Westerlo ging in 2000 ter perse, een jaar later is 16n3 met het kanton Herentals klaar. In 2002 volgden de kantons Hoogstraten in 16n4 en Mol in 16n5. Ze finaliseerden de inventaris van de provincie Antwerpen in 2004 met het afsluitende zesde deel van het arrondissement, voor het kanton Arendonk (16n6).

De werkwijze bij het opstellen van de inventaris van de vier gemeenten in boekdeel 16n4, Baarle-Hertog, Hoogstraten, Merksplas en Rijkevorsel, volgt de basisprincipes van de inventarismethodologie van het project Bouwen door de eeuwen heen. Veldwerk vanop de openbare weg is de basis voor de evaluatie en de selectie van het bouwkundig erfgoed. Registratie van de visuele waarnemingen ter plaatse op een veldwerkfiche en fotografische opnames vulden elkaar aan. Het onderzoek van de interieurs bleef beperkt tot kerken en een aantal openbare gebouwen.

Om de belangrijkste gebouwen in hun context te situeren en eventueel hun vroegere functie en evolutie te belichten, consulteerde men standaard de voornaamste bibliografische en archivalische bronnen. Omwille van tijdsefficiëntie behoorde een systematische consultatie van niet gepubliceerd archiefmateriaal echter nooit tot de methodologie van het project Bouwen door de eeuwen heen. De Antwerpse onderzoekers onderscheidden zich vanaf begin jaren 1990 echter door een grondiger onderzoek van de niet-uitgegeven archiefstukken voor alle gemeenten en alle types erfgoed. Men zorgde ook in landelijke gemeenten voor een evenwaardige, precieze datering van het erfgoed op basis van bouwtoelatingen, die ze bij alle gemeentelijke diensten gingen opzoeken. De archieven van de Provinciale Commissie voor Monumenten en Landschappen (PCML), toen bewaard in het Provinciaal Archief, vormden een bron waarmee ze openbare gebouwen documenteerden. Deze onderzoekers introduceerden het onderzoek van mutatieregisters en schetsen van het kadaster, waarmee ze een zeer betrouwbare terminus ante quem aanleverden voor alle bebouwing na circa 1831. Ten slotte maakte ook de medewerking van bewoners, eigenaars, plaatselijke kringen en specialisten om de representativiteit en authenticiteit te staven, formeel deel uit van hun methodologie.

De beschrijving van het erfgoed gebeurde volgens het stramien uit de inventarismethodologie. Die beschrijvingen werden, mee evoluerend met de professionalisering van de monumentenzorg, steeds uitgebreider en gespecialiseerder. Bij de eerste inventarissen maakte men de beschrijving op basis van een visuele evaluatie en screening van het erfgoed ter plaatse. Vanaf de jaren 1990 vulde men dat aan met onderzoek van beschikbare literatuur en archiefonderzoek, waarbij het onderzoek in het archief van het kadaster steeds systematischer werd uitgevoerd. Deze bouwhistorische achtergrondinformatie kon de gebouwen in hun context situeren, hun vroegere functie en evolutie belichten, en op die manier de erfgoedwaarde extra motiveren. Deze contextuele aanpak resulteerde in de introductie van beschrijvingen van straatbeelden en (deel)gemeente-inleidingen. Bij het begin van elk boekdeel legde een algemene inleiding het verband tussen het bouwkundig erfgoed en de geografische, landschappelijke en historische en stedenbouwkundige omgeving en evolutie. Bij boekdeel 16n4 maakte men een uitgebreide algemene inleiding voor de inventaris bouwkundig erfgoed van het kanton Hoogstraten. De gemeente Rijkevorsel kreeg ook een eigen inleiding.

Waarden en criteria voor opname in de inventaris bouwkundig erfgoed

Men selecteerde panden en constructies binnen de afgebakende geografische context steeds omwille van de op dat moment geldende erfgoedwaarden, vermeld in de wetgeving. De inventarisatie van het bouwkundig erfgoed in het kanton Herentals gebeurde in 1998-2001. Men gebruikte bij de inventarisatie de criteria opgenomen in het decreet van 3 maart 1976 en gewijzigd bij decreet van 22 februari 1995. Vanaf 1976 werd bouwkundig erfgoed geselecteerd op basis van de artistieke, wetenschappelijke, historische, volkskundige, industrieel-archeologische of andere sociaal-culturele waarde, wat een zeer ruime interpretatie van de definitie van bouwkundig erfgoed mogelijk maakte. Er was grote aandacht voor straatbeelden en ensembles; naast religieuze, burgerlijke en industriële gebouwen selecteerde men een ruim aantal doorsneewoningen en -constructies, representatief voor de basisbebouwing van een bepaalde gemeente of streek. Kleinere bouwkundige elementen, zoals straatmeubilair, kregen systematisch hun plaats in de inventarissen. Meestal heeft een geselecteerd inventarisobject niet één bepaalde erfgoedwaarde, maar gaat het om een wisselwerking tussen meerdere waarden.

Een ander belangrijk aspect bij de selectie dat het decreet van 1976 genereerde, was het achterwege laten van de chronologische limiet. In principe bestond er sindsdien geen chronologische limiet meer voor opname in de inventarissen. In praktijk pasten de inventaristeam deze weggevallen limiet voor de meeste inventarissen met schroom toe. In de meeste gemeenten is er amper erfgoed geselecteerd jonger dan 1940. In het arrondissement Turnhout zijn de onderzoekers zich bewust van de grote waarde van de hedendaagse architectuur in het gebied. Vooral het kanton Turnhout bevat architectuur die het lokale belang ver overstijgt. De ervaring met inventariseren van hedendaagse architectuur die de inventaristeams in dit kanton opdoen, uit zich ook in de registratie van naoorlogse architectuur in het kanton Herentals.

Bij de selectie van bouwkundig erfgoed hield men rekening met volgende criteria: de zeldzaamheid, de herkenbaarheid, de authenticiteit, de representativiteit, de ensemblewaarde en de contextwaarde.

Deze waarden en criteria worden niet afzonderlijk beschouwd. Het is de globale beoordeling die het uitgangspunt vormt voor de evaluatie. Voor opname in de inventaris van het bouwkundig erfgoed dienen de waarden en criteria afgetoetst te worden binnen het geografische kader van het inventarisproject. Met andere woorden: de opname van een gebouw of object in de inventaris wordt nooit object per object besloten, maar steeds in het kader van de erfgoedwaarde-afweging van een groep van gebouwen of objecten per regio en/of per type.

Hoewel de inventaris van het kanton formeel in een apart boekdeel is gepubliceerd in de publicatiereeks, gebruikte het inventaristeam bij de selectie van het erfgoed de inventarisgegevens uit de toen lopende inventarisprojecten in het volledige arrondissement, om een weloverwogen en ruim selectiekader te creëren. De conclusies van deze evaluatie, tegen een landschappelijke en historische achtergrond, werden beschreven in de inleiding van het kanton Hoogstraten. Naast de toppers zoals de kathedraal en het begijnhof van Hoogstraten en het patrimonium van de kolonie, wordt dit kanton gekenmerkt door bouwkundig erfgoed met een bescheiden en landelijk karakter. Een groot deel van het geïnventariseerde erfgoed illustreert de traditionele Kempense landbouw die in het kanton Hoogstraten quasi ongewijzigd voort leefde tot in 20ste eeuw. Prominent aanwezig in de inventaris van dit kanton zijn de talrijke kapellen. De vernieuwende impulsen die in de jaren 1960-1970 een architecturaal réveil in het kanton Turnhout bewerkstelligden, zijn echter in het kanton Hoogstraten amper doorgedrongen en in de inventaris dus zeer schaars aanwezig.

Inventaris bouwkundig erfgoed in Rijkevorsel

Op basis van deze waarden en criteria selecteerde het inventaristeam in 1998-2002 in Rijkevorsel 76 panden en constructies met erfgoedwaarde voor opname in de inventaris bouwkundig erfgoed.

Het geselecteerde bouwkundige erfgoed dateert overwegend uit de tweede helft van de 19de en 20ste eeuw. Uit het bescheiden karakter van de aanwezige architectuur is afleesbaar dat Rijkevorsel vanouds een arme gemeente was. Bovendien werd Rijkevorsel zwaar geteisterd tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het zwaarste verlies was het schip van de kerk. Niet toevallig werden er zoveel Mariakapellen tijdens of kort na de oorlog opgericht. Tot het oude patrimonium behoren de in oorsprong 15de-eeuwse Sint-Antoniuskapel op Achtel, de in kern 17de-eeuwse Sint-Luciakapel in de Molenstraat en het 18de-eeuwse jachtgoed de Hees. De inventaris bestaat voor een groot deel uit bescheiden eind-19de- en 20ste-eeuwse woningen, doorgaans dorpswoningen of burgerhuizen in baksteenbouw en onder zadeldaken, met eenvoudige lijstgevels. Karakteristiek voor het zuidelijke deel van de gemeente is de concentratie van arbeiderswoningen opklimmend tot het vierde kwart van de 19de eeuw. Opvallend in deze inventaris is de ruime selectie aan interbellumwoningen, in bouwstijlen die elementen uit de art deco of het modernisme halen. Ook de naoorlogse architectuur in Rijkevorsel is met een aantal representatieve voorbeelden geregistreerd in de inventaris. Er zijn een aantal privéwoningen in een vooruitstrevende moderne stijl, aansluitend bij de Turnhoutse school, en er is aandacht voor sociale woningbouw.

Van de vele traditionele Kempense hoeves bleef geen enkel exemplaar bewaard, evenmin als van de talrijke hertogelijke hoeven. De oudst bewaarde, meestal verbouwde bakstenen hoeves met pannendak zijn niet ouder dan de 19de eeuw, hoewel de sites zelf meestal wel een lange geschiedenis kennen.

Eind 19de eeuw veranderde Rijkevorsel van een landelijke naar een nijverheidsgemeente. Van de talrijke steenbakkerijen die toen werden opgericht langs het nieuwe kanaal zijn een aantal representatieve voorbeelden opgenomen in de inventaris.

  • DE SADELEER S. & PLOMTEUX G. 2002: Verantwoording, in: DE SADELEER S. & PLOMTEUX G.: Inventaris van het cultuurbezit in België, Architectuur, Provincie Antwerpen, Arrondissement Turnhout, Kanton Hoogstraten, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen 16n4, Brussel – Turnhout, VII-X.
  • VAN GREMBERGEN P. 2002: Woord Vooraf, in: DE SADELEER S. & PLOMTEUX G.: Inventaris van het cultuurbezit in België, Architectuur, Provincie Antwerpen, Arrondissement Turnhout, Kanton Hoogstraten, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen 16n4, Brussel – Turnhout,  V-VI.

Auteurs: Hooft, Elise
Datum:
De tekst wordt ter beschikking gesteld door: Agentschap Onroerend Erfgoed (AOE)


Relaties

Is deel van

Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen

Antwerpen, Limburg, Oost-Vlaanderen, Vlaams-Brabant, West-Vlaanderen


Bekijk gerelateerde erfgoedobjecten

Molenstraat 25 (Rijkevorsel)
Halfvrijstaand dubbelhuis uit het eerste kwart van de 20ste eeuw.


Molenstraat 36 (Rijkevorsel)
Vrijstaand dubbelhuis van vijf traveeën en één bouwlaag onder zadeldak, uit het eerste kwart van de 20ste eeuw.


Molenstraat 57-59 (Rijkevorsel)
Halfopen bebouwing, samen zes traveeën en één bouwlaag onder doorlopend zadeldak, circa 1901.


Je kan deze pagina citeren als: Inventaris Onroerend Erfgoed 2023: Inventarisatie bouwkundig erfgoed Rijkevorsel [online], https://id.erfgoed.net/gebeurtenissen/766 (geraadpleegd op ).

Beheerder fiche: Agentschap Onroerend Erfgoed

Contact

Heb je een vraag of opmerking over deze fiche? Meld het ons via het contactformulier.