Albert Poels was actief als beeldhouwer, medailleur en juwelenontwerper. Hij realiseerde een uitgebreid oeuvre dat ook tal van beelden en gedenktekens in de publieke ruimte of in relatie tot architectuur omvat. Vanuit zijn Vlaamsgezindheid trok hij een specifiek cliënteel aan en vereeuwigde hij vaak betekenisvolle Vlamingen. Zo liet de Vlaamse Toeristenbond door hem gedenkplaten, gedenktekens en graven ontwerpen.
Albert Poels werd geboren op 7 april 1903 in een kunstenaarsfamilie. Samen met zijn broer Jules leerde hij het vak van zijn vader, ornamentist Jan Poels, die in de Statiestraat in Berchem zijn atelier had. Albert studeerde aan de academies van Berchem en Antwerpen, en voltooide zijn studies aan het Nationaal Hoger Instituut voor Schone Kunsten van Antwerpen, waardoor hij zich meer als beeldhouwer ging profileren. Hij kreeg onder meer les van Josuë Dupon. In 1929 huwde hij met Raymonde Geeraerts met wie hij vijf kinderen zou krijgen. Hij liet toen een woning bouwen in Berchem naar ontwerp van architect Eduard Van Steenbergen. Ook in 1929 vond zijn eerste tentoonstelling plaats. Zijn werk werd eveneens getoond op de Antwerpse Wereldtentoonstelling van 1930.
Tot zijn vijfendertigste bleef hij werkzaam in het atelier van zijn vader. Pas dan werd hij zelfstandig kunstenaar. Eind jaren 1930 liet hij een gezinswoning met atelier bouwen in de Arthur Matthyslaan, vlakbij het Te Boelaarpark. Aan dat huis werd in 1985 een bronzen gedenkplaat geplaatst met de sculptuur van Tijl, Nele en Lamme, die belangrijke motieven waren in zijn werk. Het initiatief was genomen door de vereniging Ulenspiegelgezellen, kunstkring 't Getij en de Vlaamse Toeristenbond (VTB). Poels was medestichter van zowel de kunstvereniging ’t Getij in 1939, samen met onder andere schilder Edmond Van Dooren, en van de Ulenspiegelgezellen in 1964, later zogenaamd De Vlaamse Uilenspiegel vriendenkring "Albert Poels”. Zijn levenslange interesse voor Reynaert de vos zorgde ervoor dat hij in 1977 opgenomen werd in de Orde van de Vossenstaart. Poels overleed in 1984.
Het werk van Poels sluit aan bij de drang naar vernieuwing in de beeldhouwkunst tijdens de eerste helft van de 20ste eeuw. Onder invloed van internationale voorbeelden, droeg hij net als beeldhouwers Ernest Wynants en Oscar Jespers bij aan de expressionistische stroming binnen de toenmalige Vlaamse beeldhouwkunst. Kenmerkend voor die expressionistische sculptuur is het vervormen van de realiteit in functie van een grotere emotionaliteit en uitdrukkingskracht. Poels experimenteerde daarop verder, hij zocht nieuwe ruimtelijke idealen en streefde in zijn vroegste beelden naar een “extreem kubistische herleiding tot alle mogelijke zuivere geometrische vormen” (citaat Stappaerts D. 1982). Dat kubisme is in zijn vroege oeuvre te zien, zowel in monumentaal werk als in kleine dierenbeelden. Zijn werk getuigt van een soberheid in lijn en een gevoelige bewerking van het materiaal.
Dankzij de vakkennis die doorgegeven werd door zijn vader, streefde hij naar een perfectionering van de vorm en zocht hij naar een sierlijke beweging. In de tweede helft van de jaren 1930 ontwikkelde hij zo een persoonlijke, herkenbare stijl, die getuigt van een sterke stilering, een grote monumentaliteit en meer harmonie tussen ratio en gevoel. Zijn beelden werden veel beweeglijker en getuigden van optimisme en hoop. Poels zei zelf: “Ik heb altijd de zonkant gezocht” (citaat uit Ten huize van).
Zijn beelden zijn uitgevoerd in diverse materialen: klei, terracotta, hout, marmer, brons, beton en blauwe steen. Hij werkte niet rechtstreeks in het materiaal. Aan de uitvoering ging een uitgebreid ontwerpproces vooraf. Hij maakte eerst verschillende schetsen, voordat hij een eerste tekening aan een opdrachtgever voorlegde. Na akkoord maakte hij sowieso een maquette. Het model werd op uitvoeringsgrootte geboetseerd in klei en achteraf afgegoten in gips. Met behulp van onder meer een passer zette Poels dit ontwerp nauwgezet over in een duurzaam materiaal.
Florquin zei terecht in Ten Huize van: “Waar men gaat langs Vlaamse wegen, komt men heel wat Poelskens tegen”. Albert Poels realiseerde inderdaad een enorm uitgebreid en uiteenlopend oeuvre, bestaande uit zowel religieuze, funeraire als burgerlijke sculptuur. Vanaf 1933 realiseerde hij ook herinneringsmedailles en penningen. Hij maakte zowel monumentale beelden als kleine beelden voor particulieren. Passend in de 20ste-eeuwse context, had Poels ook aandacht voor de integratie tussen architectuur en beeldhouwkunst. Zijn Vlaams bewustzijn trok een specifiek cliënteel aan, dat bij hem gedenktekens, -platen en grafbeelden liet ontwerpen. Hij was een begaafd portrettist en slaagde erin kunstenaars, schrijvers en andere prominente Vlamingen in beeld vast te leggen.
Hij realiseerde veel dierenbeelden. Bij zijn regelmatige bezoeken aan de Antwerpse Zoo vond hij inspiratie voor het beeldhouwen van een vos, waarna hij besloot de roman van Reynaert de vos te gaan verbeelden. Ook voor andere beelden inspireerde hij zich op dergelijke legendes, volksliederen en folklore, zoals Uilenspiegel, Don Quichot, het Loze Vissertje en de Vier Heemskinderen. Hoewel hij gepassioneerd en grondig de originele bronnen Van den vos Reynaerde en de roman van Charles De Coster over Uilenspiegel bestudeerde, zette hij de verhalen naar zijn hand in functie van compositie. Zo beschouwde hij Reynaert en Tijl Uilenspiegel als familie van elkaar en combineerde hij zijn geliefde motieven regelmatig in één beeld. Zijn liefde voor deze motieven werd ook beïnvloed door Camille Huysmans, die burgemeester was van Antwerpen vanaf 1937. Huysmans vertelde aan Poels regelmatig zijn droom om reusachtige beelden aan weerszijden van de Waaslandtunnel te realiseren, enerzijds een beeld van Tijl aan de kant van Antwerpen en aan de andere kant Reynaert met zijn neus richting het Waasland. Deze beelden zouden er echter nooit komen.
Albert Poels werkte frequent samen met architecten. Hij had in zijn vroege carrière een nauw contact met de modernistische architect Eduard Van Steenbergen. Poels ontwierp voor Van Steenbergen een decoratieve vlaggenmast voor een villa in Hove uit 1925 en gevelbeelden met een vrouwenfiguur met pauw en mannenfiguur met ram voor een woning in Berchem uit 1927. Samen creëerden ze ook het gedenkteken voor Adelbert Kennis, stichter van de Berchemse Unitastuinwijk, ingehuldigd in 1928. Dat ze een goed contact hadden, blijkt ook uit het ontwerp van de eerste woning van Poels in Berchem in 1929, waarvoor hij beroep deed op Van Steenbergen. In de straatgevel is op de begane grond een basreliëf van Poels geïntegreerd. Poels realiseerde samen met Van Steenbergen en vader Jan Poels het beeld “Opbeuring” voor het paviljoen van de vakbonden op de Wereldtentoonstelling in 1930. Het beeld stelde een dokwerker voor, die een moedeloze broeder steunt, in een stoere, maar ook gevoelige vormgeving. Het beeld werd nadien verplaatst naar het sanatorium De Mick in Brasschaat, ontworpen door Van Steenbergen midden jaren 1920 en en vergroot in de vroege jaren 1930. Het indrukwekkende gebouw werd helaas verwoest in 1944.
Na de Tweede Wereldoorlog werkte Poels, zeker voor tal van opdrachten voor de Vlaamse Toeristenbond, samen met zijn schoonzoon, architect Hubert Semal. Voorbeelden hiervan zijn het gedenktekens voor ‘De Witte’ van Ernest Claes in Zichem (1964) en Filip de Pillecyn in Hamme (1966). Omstreeks 1963 ontwierp Semal in opdracht van Albert Poels een appartementsgebouw, gelegen Arthur Matthyslaan 63, waarbij in de buitengevel een basreliëf met Maria en kind is geïntegreerd als balkonafsluiting. Sculpturen van Poels zijn ook verwerkt in de eigen woning van Hubert Semal en Maria Poels, Arthur Matthyslaan 59, gebouwd als een bel-etagewoning volgens plannen van 1966. Semal was ook betrokken bij veranderingswerken aan de aanpalende atelierwoning van Poels op nummer 61. In de woning Celis aan de Nieuwdreef 110 in Merksem liet Semal door Poels de gevel decoreren met een reliëf.
Poels was een veel gevraagd beeldhouwer voor gedenktekens en -platen, portretten en graftekens, die verband hielden met het Vlaamse cultuurleven. De Vlaamse Toeristenbond (VTB) was de opdrachtgever van zo’n 27 creaties, waarvan hij er verschillende samen met Hubert Semal realiseerde.
Eén van de initiatieven van de VTB was het oprichten van gedenkplaten aan woon- en sterfhuizen van betekenisvolle Vlamingen. Poels ontwierp talrijke van deze gedenkplaten, zoals:
Het grootste deel van deze platen werd uitgevoerd in brons. Poels legde de herdachte persoon vast in een treffend basreliëf. Ook buiten Vlaanderen realiseerde hij een gedenkplaat voor de VTB, namelijk aan de uitgang van de grot in Han-sur-Lesse voor Jacques Perk (1961). Daarnaast maakte hij voor de VTB ook gedenkplaten zonder een portret. In 1974 realiseerde hij een gedenkplaat aan het hoekhuis van de Suikerrui en Gildekamersstraat als aanduiding van de start van de Uilenspiegelroute. Een tekstgedenkplaat naar zijn ontwerp ter herinnering aan de Sint-Michielsabdij werd in 1975 onthuld aan het Mercator-Orteliushuis in de Kloosterstraat in Antwerpen. Hij realiseerde 28 geanodiseerde aluminiumplaten voor oriëntatietafels op de tweede IJzertoren in Diksmuide (1969).
Naast gedenkplaten kreeg Poels van de VTB ook de opdracht voor verschillende gedenktekens:
De VTB vroeg hem eveneens om graftekens te ontwerpen, zoals het grafteken voor Renaat Veremans (1968) op het Schoonselhof, in samenwerking met Hubert Semal, dat behalve een portretreliëf een reliëf met uitbeelding van de drie zustersteden Antwerpen, Brugge en Gent bevat, dat zo een bescheiden flamingantische boodschap uitdrukt. Ook het grafteken van August Snieders draagt een portret in basreliëf (1976) van zijn hand in opdracht van de VTB.
Daarnaast was hij in 1958 betrokken bij het kantoorgebouw van de Vlaamse Toeristenbond op de Sint-Jacobsmarkt in Antwerpen (gesloopt). Hij ontwierp motieven voor de gevel die verwezen naar de verschillende activiteiten: toerisme, cultuur, ontspanning, Vlaamse strijd en met patroonheilige Sint-Kristoffel ook verkeersveiligheid. Aan de gevel werd een gedenkplaat voor Aloïs van Loy aangebracht. In het interieur maakte hij drie glasgravures met voorstelling van de steden Antwerpen, Gent en Brugge. Hij realiseerde ook een reliëf in terracotta in de ontspanningsruimte met voorstelling van een dansende groep mensen, namelijk Tijl, Nele, Lamme Goedzak en het volk, evenals een plafondversiering in de raadzaal.
Al vroeg in zijn carrière deed Poels mee aan wedstrijden om standbeelden en gedenktekens te realiseren. Zo nam hij in 1930 deel aan de wedstrijd voor het IJzermonument. Met zijn voorstel voor vier beelden onder de naam “Ic dien”, geïnspireerd door de figuur van Joe English, behaalde hij de derde prijs. Hij nam ook deel aan de wedstrijd voor het Lieven Gevaertgedenkteken in Mortsel omstreeks 1938. Eind jaren 1940 nam Poels deel aan een wedstrijd van de stad Antwerpen om een monumentaal bevrijdingsgedenkteken te creëren. Poels ontwierp een twintig meter hoog beeld van Tijl Uilenspiegel, als symbool van de Vlaamse vrijheidszin en van de weerstand tegen een vreemde bezetter. Hij combineerde Tijl met andere menselijke figuren, maar ook met zijn andere lievelingsmotieven: Reynaert en Lamme Goedzak. Hoewel Poels als laureaat uit de bus kwam, werd het werk nooit gerealiseerd. Poels weigerde immers om voor de uitvoering samen te werken met een andere beeldhouwer die aan de wedstrijd had deelgenomen. Later, in 1962, kreeg Poels wel de kans om het beeld van de Lange Wapper te realiseren. Dit beeld is geïnspireerd op de figuur van Tijl uit het ontwerp voor het gedenkteken. Het werd gegoten in brons door de gebroeders Vindevogel en onthuld nabij het Steen in 1963.
In Turnhout, aan het Kasteel van de hertogen van Brabant, bevindt zich het gedenkteken voor Jozef Simons (1949). Aan het gemeentehuis van Kasterlee werd er een gedenkplaat voor Jozef De Ceuster van de hand van Poels opgehangen. Hij ontwierp ook samen met Hubert Semal een Sint-Trudomonument voor de gemeente Sint-Truiden. Vlakbij zijn eigen woning aan de Arthur Matthyslaan in Borgerhout staat sinds 1982 in de publieke ruimte de vrijstaande betonsculptuur "Plastische Vormgeving", een kubistisch beeld uit de jaren 1930.
Niet alleen in Vlaanderen maar ook vanuit het buitenland kreeg hij opdrachten voor monumentale beelden. Voor het ontspanningscentrum van de Philips-fabriek in Eindhoven realiseerde hij omstreeks 1952 een beeld in gebouchardeerd beton dat een Rustende Arbeider voorstelt. Er zijn ook opdrachten gekend voor een muurplaat voor het eeuwfeest van een lettergieterij in Amsterdam en voor de firma HEEMAF in Hengelo.
De ontwerpen van Poels kunnen vaak niet los gezien worden van de architectuur waarbinnen ze een plek kregen of waar de sculptuur deel van uitmaakte. Dit past volledig in de tijdsgeest: zeker na de Tweede Wereldoorlog werden kunst en architectuur sterker geïntegreerd. Poels realiseerde tal van gevelsculpturen, reliëfs en ijzerplastieken voor openbare gebouwen en privéwoningen. Dit werd al hierboven geïllustreerd met enkele voorbeelden in samenwerking met architecten Van Steenbergen en Semal, maar zijn oeuvre omvat nog tal van andere realisaties. Ook realiseerde hij veel ontwerpen in een religieuze context. Poels was immers zelf gelovig en slaagde erin om de religieuze figuren op een menselijke, eenvoudige en herkenbare manier uit te beelden. Hij realiseerde opdrachten voor tal van religieuze instellingen en parochiekerken, voornamelijk beelden in het thema van Maria met kind die hij een heel individuele vormgeving gaf, maar eveneens beelden van volksheiligen.
Een selectie van zijn realisaties:
Funeraire kunst
Parallel met zijn opdrachten voor Vlaamsgezinde organisaties, zoals de VTB, realiseerde Poels ook graftekens, die vaak een opvallende associatie hebben met het Vlaams nationalisme. Hij realiseerde al vanaf de jaren 1930 graftekens voor belangrijke figuren uit de Vlaamse beweging. De vroegste realisatie is te vinden op het Schoonselhof in Antwerpen, namelijk het graf van Berten Fermont (1934). Het sobere, expressieve beeld van een man leunt aan bij de art deco. Op de afschermende muur prijkt een Vlaamse leeuw. In 1941 realiseerde hij het graf voor Joz. De Swerts, dat getuigt van een “politiek militante Vlaamse kunst”. De kunstenaar zijn hand rust op een schild met Vlaamse leeuw, maar wordt geflankeerd door een middeleeuwse soldaat en vrouwenfiguur. Voor het graf van August Van Cauwelaert (1951) op het Schoonselhof integreerde hij in een beeld van Maria en Christus in een kapel, met een heldenhuldezerkje in reliëf.
Samen met Hubert Semal ontwierp hij het grafteken voor Victoria Mertens voor het Schoonselhof. Op de begraafplaats van Berchem zijn er eveneens realisaties van zijn hand te vinden, bijvoorbeeld een witstenen reliëf in het grafteken van zijn vader Jan Poels en de bronzen sculptuur Allerzielen op het graf van Jacques Van Riel-Van den Bergh (1947). Op de begraafplaats Silsburg in Deurne bevindt zich het graf van de Borgerhoutse burgemeester Aloïs Sledsens en zijn familie. Buiten Antwerpen zijn er bijvoorbeeld gekende graftekens en -beelden in Merksem (gebroeders De Swert en gebroeders Van Raemdonck), in Essen (familie Van Mierlo), in Liedekerke (familie Em. Heeremans), in Schilde (Mark Bauwens) en in Niel (familie P. Serrien). De archiefinventaris van Poels vermeldt nog verschillende andere graftekens, weliswaar vaak zonder vermelding van de locatie.
Auteurs: Verhelst, Julie
Datum:
De tekst wordt ter beschikking gesteld door: Agentschap Onroerend Erfgoed (AOE)
Je kan deze tekst citeren als: VERHELST J. 2026: Albert Poels [online], https://id.erfgoed.net/teksten/456668 (geraadpleegd op ).
Zoon van Jan Poels, broer van Jules Poels.
Beeldhouwer Albert Poels maakte zowel religieus als burgerlijk beeldhouwwerk en baseerde zich soms op literair-historische of folkloristische thema’s als Reinaard de vos en Uilenspiegel.
Datum:
De tekst wordt ter beschikking gesteld door: Agentschap Onroerend Erfgoed (AOE)
Je kan deze tekst citeren als: S.N. 2019: Poels, Albert [online], https://id.erfgoed.net/teksten/305663 (geraadpleegd op ).