Paul Meekels: een illustratie van de naoorlogse architectuur in Antwerpen

woensdag 22 april 2015

Rijhuis in brutalistische stijl

Tobias Hooftman studeert Kunstwetenschappen aan de Universiteit Gent. Hij koos Paul Meekels als onderwerp voor zijn masterproef. Deze architect is een belangrijke figuur binnen de naoorlogse architectuur in het Antwerpse.

Tijdens zijn stage bij het inventaristeam van het agentschap Onroerend Erfgoed, zorgde Tobias voor een wezenlijke aanvulling van de inventarisdatabank met het oeuvre van Meekels.

De stage kwam als geroepen. Het herinventarisatieproject van Antwerpen focust de komende vijf jaar op de 20ste-eeuwse architectuur. In de binnenstad worden de hiaten voor deze periode aangevuld. De meest in het oog springende 20ste-eeuwse wijken in de districten zullen een update krijgen. Een aantal grote namen verdienen een opwaardering; Paul Meekels stond hoog op de prioriteitenlijst.

Paul Meekels

Paul Meekels, geboren in Merksem in 1929, is een belangrijke naoorlogse architect met overwegend realisaties in het Antwerpse. Meekels volbracht in de periode 1947-1952 de opleidingen architectuur en stedenbouw aan het Nationaal Hoger Instituut voor Bouwkunde en Stedenbouw (NHIBS) in Antwerpen. Zijn oeuvre wordt gekenmerkt door een rationeel minimalisme, waarbij hij met zijn ontwerpen de belangrijkste internationale tendenzen in de architectuur illustreert.

Meekels stelt onder invloed van Jul De Roover dat architectuur een ‘gesamtkunstwerk’ moet zijn, waarbij de architect zowel de woning zelf als de invulling ervan voorziet. Het modulor-systeem van Le Corbusier, waarbij de menselijke maat als uitgangspunt voor het architectuurontwerp wordt gebruikt, integreert Meekels in al zijn ontwerpen.

Al in het vroege werk van Meekels zijn de kenmerken van zijn rationeel minimalisme terug te vinden. Zijn eerste eigen woning en kantoor in Wilrijk uit 1956-57 is daar een duidelijk voorbeeld van. Andere woningen die hij in deze periode bouwde zijn grotendeels varianten van deze eigen woning. Het minimalisme wordt bepaald door ruimtelijke helderheid, constructieve logica en een economie van materiaal en middelen.

In 1978 bouwde Meekels zijn tweede eigen woning in de Rijsheuvelstraat in Berchem. Deze woning is uitgesproken brutalistisch, onder andere door het gebruik van afgedankte machinesteen voor de gevel en een stuk U-vormige Eternit-buis als spuwer.

Naast de vele woningen in het Antwerpse, wordt het oeuvre van Meekels ook gekleurd door een reeks religieuze gebouwen, waaronder de Pius X-kerk (1966-1967) in Wilrijk de bekendste is.

Pius X-kerk

Meekels in de inventaris

De bekendste werken van Meekels hadden al hun plaats in de inventaris. Zijn twee eigen woningen natuurlijk, een landhuis in Edegem, de Pius X-kerk, de Kerk De Blijde Boodschap en de parochiekerk Sint-Jozef Ambachtsman in Mol.

Realisaties die lagen in wijken die aan bod kwamen tijdens de recente herinventarisatieprojecten van het agentschap, waren ook al geregistreerd: een appartementsgebouw op het Zuid, een villa in brutalistische stijl in de Nieuw-Parkwijk Den Brandt.

Op een paar losse aanvullingen na op de Koninklijkelaan en in de Prins Boudewijnlaan in Berchem, en in Vosselaar na, ontbrak de rest van zijn oeuvre.

Resultaat

Tijdens zijn stage kreeg Tobias de opdracht de inventaris aan te vullen met de ontbrekende realisaties in Antwerpen. Negen compleet nieuwe fiches, door drie bestaande fiches blies hij de noodzakelijke frisse wind. Een boost voor het lopende project rond 20ste-eeuwse architectuur in die stad.

Door het inzoomen op de privé-woningen die hij realiseerde, kwam de manier van werken van Meekels duidelijk naar boven. De architect werkte op een heel praktische manier. Voor hem was de opdrachtgever de spilfiguur. Architectuur heeft voor Meekels als doel leefbaar te zijn, en liefst nog betaalbaar ook.

Zo neemt beton een prominente plaats in. We zien bijvoorbeeld de betonnen balken bij de woningen in de Galgenweellaan en in de Floraliënlaan.

Meekels probeert zo veel mogelijk lichtinval te verzekeren. De oplossing die hij bedacht voor de woning in de Prieelstraat is opmerkelijk. Deze manier van bouwen kadert in de geest van het modernisme en het brutalisme.

Hoekhuis in brutalistische stijl

Aanzet

Volgens sommigen lelijk, volgens anderen prachtig. Alleszins: Meekels’ architectuur springt in het oog. Wat we tot nog toe verzamelden van zijn werk in onze inventarisdatabank illustreert zijn bekendste werk, en vult wat de stad Antwerpen betreft de belangrijkste hiaten.

Maar een stage van een twintigtal dagen is niet genoeg. De kerken van Schoten, Wijnegem, Borsbeek en Sint-Job-in-‘t-Goor verdienen bijvoorbeeld wel een onderzoek. De verbouwing van de universiteitsgebouwen in Antwerpen in de Grote Kauwenberg moet nader bekeken worden, net als het industriecomplex voor Janssen Pharmaceutica (1957-1959) in Beerse.

Met dit onderzoek gaf Tobias Hooftman een belangrijke aanzet tot de appreciatie en het verdere onderzoek naar Meekels. De bachelor- en masterproeven waaraan hij de komende jaren werkt, beloven ons een schat aan informatie.

Meer?

De biografie van Paul Meekels en de lijst met werken die we inventariseerden vind je via een goed uitgewerkte fiche in de databank.

Met vragen of opmerkingen kun je bij ons terecht via het contactformulier of op het mailadres inventaris@onroerenderfgoed.be

Logo Onroerend Erfgoed

Deze site is een realisatie van Onroerend Erfgoed, een agentschap van de Vlaamse Overheid dat onroerend erfgoed in Vlaanderen inventariseert, onderzoekt, beschermt, beheert en de ontsluiting ervan stimuleert.