De tentoonstellingswijk in Antwerpen: het modernisme herbekeken

woensdag 3 februari 2016

Woning Van Goethem

Wie denkt aan 20ste-eeuwse architectuur in Antwerpen, komt al snel bij de tentoonstellingswijk uit. Op initiatief van de Stad Antwerpen wordt het bouwkundig erfgoed in deze wijk grondig geherinventariseerd. Een eerste fase, uitgevoerd door GUMA NV, vult de hiaten in de inventariswebsite op vlak van modernistische architectuur aan.

Modernistische theorieën verwezenlijkt

Aan de westelijke rand van de stad, op gronden van het Kiel en de Wereldtentoonstelling van 1930, realiseerde ingenieur A. Roelandts in 1933 een gloednieuwe, moderne woonwijk. De aanleg van de tentoonstellingswijk bracht voor de architecten de kans om hun modernistische theorieën te verwezenlijken. Ze wilden komen tot "woonmachines" met een rationele indeling van de binnenruimte. Op de nieuwe percelen kwamen één- en meergezinswoningen opgebouwd uit kubistische bakstenen volumes met afgeronde hoekpartijen, verticale of horizontale vensterregisters, erkers of balkons. Bekende namen als Paul Smekens, Léon Stynen, Eduard Van Steenbergen, Geo Brosens, Huib Hoste en Nachman Kaplansky ontwierpen er huizen die representatief zijn voor hun carrière en bij uitbreiding voor het modernisme in Vlaanderen. De wijk was zo aantrekkelijk dat enkelen van hen er ook zelf gingen wonen. Een mooi voorbeeld is de architectenwoning van Léon Stynen in de Volhardingstraat.

Van masterproef tot herinventarisatie

De hoge concentratie aan kwalitatieve modernistische architectuur in de tentoonstellingswijk inspireerde Francisca Vandekerckhove in 2002 voor de keuze van het onderwerp van haar masterproef aan de Rijksuniversiteit Gent. De lijst die zij als basis voor haar studie "De tentoonstellingswijk te Antwerpen" maakte, telde een zestigtal modernistische panden meer dan de bestaande inventaris van het bouwkundig erfgoed, zoals opgemaakt in de reeks Bouwen door de Eeuwen heen in Vlaanderen in 1989.

Woning Decrop

Het was een opportuniteit om vanuit deze masterproef te vertrekken voor een aanvulling van de oude dataset. De lijst van Francisca Vandekerckhove was de basis van de eerste fase van de herinventarisatie van de tentoonstellingswijk rond het thema modernistische architectuur.

De stad Antwerpen zorgde voor opstart, omkadering en voor het nodige budget om de panden te fotograferen, te onderzoeken, te beschrijven en te verwerken in de inventariswebsite van het agentschap Onroerend Erfgoed. Daarmee werkt de stad verder aan een uitstekende reeks herinventarisaties die de voorbije jaren werd uitgevoerd.

Elke Van Severen en Steven Van den Borne van GUMA NV voerden het project eind 2015 uit. De bijdrage die Charlotte Loosen in 2013 heeft geleverd met haar onderzoek naar de interieurs in de tentoonstellingswijk, bleek een onontbeerlijke bron bij de opmaak van de inventarisfiches. Het agentschap Onroerend Erfgoed stond in voor de inhoudelijke en praktische begeleiding van de onderzoekers en voor de publicatie van de gegevens op de inventariswebsite.

Sinds vorige week kan iedereen de resultaten op de website zien: 54 gloednieuwe fiches met recente foto’s, beschrijvingen van gevels en plattegronden op basis van de gedigitaliseerde bouwdossiers in het stadsarchief van Antwerpen en situering van de panden binnen het oeuvre van de architect.

Vervolgtraject

Naast deze rijk uitgewerkte relicten, vallen sommige bestaande inventarisfiches een beetje flets uit. Zij verdienen beter. In een tweede fase krijgen ook de fiches van die panden een grondige facelift. Tegelijkertijd krijgen andere, niet-modernistische stijlen die vertegenwoordigd zijn in de tentoonstellingswijk hun verdiende plaats in de inventaris. De opstart van dit vervolgtraject is voorzien midden 2016.

Benieuwd?

Alle modernistische panden in de tentoonstellingswijk die een nieuwe fiche kregen zijn te raadplegen op de inventariswebsite.

U kunt ook de volledige lijst van al het geïnventariseerde bouwkundig erfgoed in de tentoonstellingswijk bekijken, waarbij u de nieuwe en de oude fiches samen gepresenteerd krijgt.

Zoeken op adres is ook mogelijk, waarbij u straat per straat door de gegevens van de wijk kunt grasduinen.

Met vragen, suggesties of opmerkingen over dit project, kunt u bij ons terecht via het contactformulier of via inventaris@onroerenderfgoed.be

  • LOOSEN C. 2013: Verborgen moderniteit: een herwaardering van interbelluminterieurs in de tentoonstellingswijk, onuitgegeven verhandeling, Artesis Hogeschool Antwerpen, Faculteit Monumenten- en Landschapszorg.
  • VANDEKERCKHOVE F. 2002: De tentoonstellingswijk te Antwerpen, onuitgegeven verhandeling, Rijksuniversiteit Gent, Vakgroep Kunst-, Muziek- en Theaterwetenschappen.

Logo Onroerend Erfgoed

Deze site is een realisatie van Onroerend Erfgoed, een agentschap van de Vlaamse Overheid dat onroerend erfgoed in Vlaanderen inventariseert, onderzoekt, beschermt, beheert en de ontsluiting ervan stimuleert.