Beschermde grenzen

maandag 9 mei 2016

Tiendenpaal

Grenzen zijn dynamische gegevens doorheen de geschiedenis. Fysieke grenzen zoals rivieren vormen vaak een duidelijke afbakening tussen verschillende landen, provincies, gemeenten of parochies. Maar als dit niet voorhanden was, moest men in samenspraak met de verschillende partijen de grenzen vastleggen. Aangezien de precieze ligging van deze grenzen belangrijke gevolgen kon hebben, ging dit vaak samen met betwistingen. Daarom was het noodzakelijk de grenzen te markeren met bakens zoals grenspalen of grensbomen. Enkele goed bewaarde exemplaren van deze kleine historische erfgoedelementen zijn beschermd als monument en kunnen dus gezien worden als 'beschermde grenzen'.

Grensconflicten

Doorheen de geschiedenis waren er heel wat conflicten rond de precieze ligging van grenzen. Grenzen leggen immers de jurisdictie en economische belangen vast, zoals belastingen van overheden of eigenaars. Er moest vaak jaren onderhandeld worden tussen de verschillende partijen om tot een consensus te komen. Daarna werden de overeengekomen grenzen meestal materieel vastgelegd. Vaak gebeurde dat door grenspalen, maar soms werden bomen aangeplant om grenzen te markeren. Deze bakens werden ingeplant op strategische plaatsen zoals kruispunten met wegen en waren belangrijke hulpmiddelen voor de vertegenwoordigers van het wettelijk gezag.

De Grote Paal in Bonheiden markeert de grens tussen Rijmenam (Bonheiden) en Keerbergen. Deze grenspaal is er gekomen na een conflict tussen de gemeenten over eigendomsrechten van de heide. De stenen grenspaal met opschrift en wapenschild werd in 1773 op de grens ingeplant. De andere imitatiehouten paal uit beton verwijst naar de achterin gelegen plaats.

De beschermde grenspalen in het grensgehucht Overslag in Wachtebeke dateren van 1770. Na een onenigheid over de jurisdictie moesten ze de grens tussen het Ambacht van Assenede (Oostenrijkse Nederlanden) en het Ambacht van Axel (Republiek van de Zeven Provinciën) duidelijk maken. Je kan in Overslag het verschil zien tussen de oude grens van 1770, gemarkeerd door de beschermde grenspalen, en de huidige Belgisch-Nederlandse grens, die aangeduid wordt door de typische grenspalen uit 1842-1843.

Economische grenzen

Romershoven grenspaal

Bij veel grensconflicten stonden economische belangen centraal. Zo markeren de beschermde grenspalen in Hoeselt de grens die in 1683 werd vastgelegd, toen de toenmalige heerlijkheid Hoeselt weer werd overgenomen door de Bisschoppelijke Tafel van Luik. Hoogstwaarschijnlijk had dit te maken met de ingevoerde belastingen op 'buitenbonders': de belastingen op die gronden werden betaald aan de gemeente waarin ze gelegen waren. Aangezien men lang twistte over het vastleggen van die grens, werden de grenspalen pas in 1685 officieel gesteld.

Tiendenpalen bakenden de gebieden af waar religieuze instellingen tienden, of een tiende van de oogst, konden innen, oorspronkelijk voor onder meer liefdadigheidswerk.
Enkele goed bewaarde exemplaren kunnen we terugvinden in het Oost-Vlaamse Sint-Magriete, een deelgemeente van Sint-Laureins. Al in de 13de eeuw legde men hier de grenzen tussen de gebieden met tiendenrechten van de Sint-Baafsabdij, de Sint-Pietersabdij en het kapittel van Doornik vast. Aan het eind van de 15de eeuw werden enkele tiendenpalen ingeplant. Na het overstromen en terug indijken van de polders werden deze stenen palen midden van de 17de eeuw opnieuw ingeplant om de grenzen aan te duiden. Drie van deze tiendenpalen werden in 2005 beschermd.

Herdenkende grenzen

Een aantal beschermde grenspalen zijn opgericht met als doel te herdenken. We hebben het over de 'demarcatiepalen' in de Westhoek. Kort na de Eerste Wereldoorlog werd in Frankrijk het idee geopperd om de oorlog te herdenken met een weg langs het oude front, van Nieuwpoort tot aan de Vogezen. Toen duidelijk werd dat dit niet haalbaar was, heeft men beslist om de frontlinie te herdenken met demarcatiepalen op de kruispunten met grote wegen. In België werden tweeëntwintig van deze palen geplaatst. Zeventien ervan, in Nieuwpoort, Ieper, Heuvelland en Lo-Reninge, werden beschermd als monument. Een mooi voorbeeld is de demarcatiepaal nummer 14 in Heuvelland.

Controle aan de grenzen

Tolkantoor

In 1993 werden de douanecontroles aan de binnengrenzen van de Europese Unie afgeschaft. De douanekantoren aan de grenzen met Nederland, Frankrijk en Duitsland verloren hun functie. Toch zijn nog redelijk wat kantoren bewaard gebleven, vaak met een nieuwe invulling. In Zelzate, langs het kanaal Gent-Terneuzen, werd het “Belgisch tolkantoor” op de grens met Nederland in 1993 beschermd als monument. In 1968 werd het kantoor omgebouwd tot Vredegerecht en nu biedt het onderdak aan een Bed & Breakfast.

Bomen als grenswachters

Bomen zijn een alternatief voor palen als grensmarkeringen. Ze vormen de grenswachters van gemeenten of parochies, geven als hoekboom de hoekpunten van verschillende percelen aan of markeren het kruispunt van wegen. Zo zijn ze een voorloper van het officiële kadaster. Sommige grens- of hoekbomen werden geknot en stonden zo in voor de productie van brand-, ambacht- of geriefhout.

Een mooi voorbeeld van een hoekboom is de gekandelaarde haagbeuk horende bij hoeve Wilgendam te Herne. Deze boom is aangeplant in de hoek van een kadastraal perceel, vlak naast een poel.

Jagersboom

De Jagersboom in Zwalm duidt de grens aan tussen Munkzwalm en Hundelgem. Deze linde is ter oriëntatie ingeplant op een kruispunt. Het kaphout werd gebruikt als brand-, gerief- en constructiehout. De boom zou de naam 'Jagersboom' gekregen hebben door zijn functie als ontmoetingsplaats voor de jacht op de omliggende kouters.

Meer weten over beschermde grenzen?

Voor dit artikel deden we een greep uit het uitgebreide repertoire van beschermd erfgoed. Binnenkort kun je zelf meer voorbeelden gaan zoeken. We werken volop aan een nieuwe databank voor beschermd erfgoed die we eind juni 2016 voorstellen.

Logo Onroerend Erfgoed

Deze site is een realisatie van Onroerend Erfgoed, een agentschap van de Vlaamse Overheid dat onroerend erfgoed in Vlaanderen inventariseert, onderzoekt, beschermt, beheert en de ontsluiting ervan stimuleert.