Relict van de maand juni: domein Zwart Goor in Merksplas

donderdag 30 juni 2016

Elke maand kiest een collega uit het agentschap Onroerend Erfgoed zijn favoriete erfgoed uit onze inventarisdatabank. Deze maand leidt Els Hofkens, afdelingshoofd Erfgoedbeleid en gediplomeerde toeristische gids, ons rond op het domein Zwart Goor in Merksplas.

Zwart Goor

De voorbije maanden maakte ik voor een tweede keer een eindwerk over het domein Zwart Goor in Merksplas; in 2011 een terreinstudie als natuurgids, nu een eindwerk voor de opleiding toeristische gids.

Wat volgt is de samenvatting van mijn rondleiding voor het eindexamen toeristisch gids. Het Zwart Goor biedt kansen voor een boeiend bezoek waarbij de verschillende facetten op een respectvolle manier aan bod kunnen komen. Bij elk bezoek kan een ander aspect meer of minder aandacht krijgen of kan de interactie tussen de verschillende onderdelen naar voor worden gebracht.

‘t Zwart Goor is in Merksplas en ruime omgeving bekend als toonaangevende zorginstelling voor personen met een mentale beperking en andere psychische en gedragsproblemen of personen met autisme. Anderen kennen het Zwart Goor als een natuurgebied, dat een belangrijke schakel vormt tussen het Graafs Bos en het Turnhouts Vennengebied.

Zwart Goor

Het domein ten noorden van de dorpskern van Merksplas kent een rijke geschiedenis. Tot midden de 19de eeuw was het een heidegebied met vennen. Toen werd het als onderdeel van een meer dan 400 ha groot gebied opgekocht door de Brusselse familie Splingard. Ze ontgonnen het gebied door de aanplant van dennen en de opstart van een grote hoeve. Ze bouwden een landhuis met hoeve. Het domein was hun buitenverblijf.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog kwam het domein in handen van de familie Verbeeck. Martin Verbeeck was een ambitieuze industrieel die een experimenteel en succesvol landbouwbedrijf uitbouwde op het domein. Hij maakte van één de vennen een siervijver en verbouwde het landhuis tot modern 'kasteeltje'.

Zwart Goor

De hoeve bouwde hij verder uit en breidde hij uit met een tuinbouwbedrijf, bloemisterij en hoenderpark. Deze hoeve bracht hij samen met de hoeve van het domein Pannenhoef in Poppel onder in de NV Kempisch Landbouwbedrijf. Hij voorzag woningen voor zijn werknemers en bouwde speciale sierbetonnen parkelementen op een groot deel van het domein. Na zijn faillissement kwam het domein in het handen van La Banque de la Société Generale de Belgique.

Gedurende de volgende tien jaar kende het domein verschillende eigenaars en tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het meermaals bezet zowel door de Duitsers als de geallieerden. Daarna kwam het domein in handen van de zusters Norbertinessen van Duffel, later vzw Emmaüs. Ze bouwden het domein vanuit een zorgdoelstelling uit als achtereenvolgens een schoolkolonie, een preventorium, een school voor meisjes met mentale beperkingen tot uiteindelijk het huidige tehuis voor niet-werkenden en dagcentrum voor volwassenen met mentale beperkingen en andere zorgvragen.

Op het domein zijn verschillende gebouwen en gebouwgroepen te herkennen. Het klooster, of 'kasteeltje', is het gebouw met de langste geschiedenis. Het staat centraal aan de parking aan het kruispunt van de hoofddreven.

Vanop het centrale plein zijn ook verschillende woonhuizen voor leefgroepen en studio’s herkenbaar: Splingard, Wilgenhof, Villa’s en verderop naar de dienstingang Beukenhof, Dennenhof en Molendreef. Vanaf het centrale plein zijn verder het dagcentrum De Wingerd, het activiteitencentrum ’t Ateljeeke en de voormalige schoolgebouwen zichtbaar. Ten noorden van het klooster zijn, naast het aalmoezeniershuis, de Kromvenhoeve en de cafetaria ’t Koffiepotje te vinden als delen van het Tehuis voor Niet-Werkenden.

Zwart Goor

Naast de gebouwen zijn er grasvelden, tuinperken, loof- en dennenbossen, akkers en weiden op het domein aanwezig. Een deel van de niet-bebouwde gronden is een erkend natuurreservaat. Dit natuurgebied herbergt een divers palet van fauna en flora. Er zijn zowel soorten ten gevolge van een natuurlijke evolutie als door de mens aangebracht terug te vinden.

Het natuurgebied is in erfpacht door Natuurpunt vzw. Zij beogen het herstel van een zo gevarieerd mogelijk Kempens landschap en plannen aan de oostkant van het domein onder meer de omzetting van een soortenarm dennenbos naar een droog heidegebied.

Zwart Goor

De sierlijke inrijpoort en achterliggende rotonde in cementrustiek zijn het herkenbare uithangbord van het domein. De toekomst voor deze kenmerkende parkelementen is echter onzeker. Meerdere elementen hebben last van betonrot en zijn onstabiel en onvolledig. Hun beheer en herstel vraagt een budgettaire inspanning die geen van de betrokken organisaties zo maar ter beschikking kan stellen.

Het domein Zwart Goor illustreert dat een gebied op amper twee eeuwen tijd kan evolueren van een heide met vennen naar een experimenteel privé-domein tot een toonaangevende zorginstelling in een groene omgeving.

Logo Onroerend Erfgoed

Deze site is een realisatie van Onroerend Erfgoed, een agentschap van de Vlaamse Overheid dat onroerend erfgoed in Vlaanderen inventariseert, onderzoekt, beschermt, beheert en de ontsluiting ervan stimuleert.