Herinventarisatie bouwkundig erfgoed in Merksem gestart

donderdag 21 september 2017

Postbus Camelialei

We zijn gestart met een nieuw hoofdstuk in de grootschalig inventarisatie van Antwerpen:het district Merksem. In de komende maanden zal een bouwhistorica, Elke Van Severen, het bouwkundig erfgoed van dit district minutieus oplijsten en grondig onderzoeken. De opdrachtgever van deze actie is het district Merksem en de stad Antwerpen. Ons agentschap coördineert. Zodra de herinventarisatie afgerond is, zal je in de inventaris van Merksem een honderdtal extra fiches kunnen opzoeken.

Unieke samenwerking

Sinds 2009 staat de herinventarisatie van het bouwkundig erfgoed van Antwerpen hoog op het prioriteitenlijstje van Geert Bourgeois, minister bevoegd voor Onroerend Erfgoed. Onderzoekers van het agentschap Onroerend Erfgoed concentreren zich op het district Antwerpen. De collega’s van de dienst monumentenzorg van de Stad Antwerpen zetten samen met de districten hun schouders onder aanvullende projecten. De herinventarisatie van de Tentoonstellingswijk en de historische winkelinterieurs in de stadskern is recent afgerond. De districten Ekeren en Berendrecht-Zandvliet werden de vorige jaren afgewerkt, terwijl het project in Deurne net voor de zomer is gestart.

In september startte het nieuwste project binnen deze unieke, vlotte samenwerking: de herinventarisatie van Merksem. De selectie van het bouwkundig erfgoed is uitgevoerd door collegga Elise Hooft, met hulp van Lia Somers van de heemkundige kring en Vicky Van der Meynsbrugge en Raf Vandeweyer van de stad Antwerpen. Bouwhistorica Elke Van Severen voert het onderzoek uit en zal de teksten uitwerken.

Woning Karel Beuten

De basis: van polder tot haven

De eerste inventarisatie van Merksem gebeurde in de jaren 1980, en vond zijn neerslag in de publicatie van het boekdeel 3ND in de reeks Bouwen door de Eeuwen Heen in Vlaanderen. Een 70-tal inventarisfiches omvatten de kern van het erfgoedlandschap in Merksem. Het is evident dat parochiekerken en pastorieën, scholen, openbare gebouwen en het fort deel uitmaken van deze eerste selectie. De schaarse historische hoeves die men toen nog aantrof, werden eveneens geïnventariseerd, als getuigen van het vroegere polderlandschap dat de dorpskern van Merksem omringde.

De vooruitstrevende visie van het inventaristeam op dat moment, uit zich in de zeer ruime aandacht voor het havengerelateerde erfgoed in Merksem. In samenwerking met expert Albert Himler werd het industrieel-archeologische patrimonium rond "het Dokske" dermate goed gedocumenteerd, dat een aanvulling vandaag niet meer nodig is.

Opvallend in de inventaris van Merksem uit 1993 zijn ook de toen recent gebouwde voorbeelden van vooruitstrevende architectuur, nauwgezet geselecteerd op basis van de kritieken in eigentijdse architectuurtijdschriften.

Klein erfgoed als aanzet

We beginnen de voorstelling van de nieuwe selectie met het klein erfgoed, in dit geval het straatmeubilair. In Merksem zijn nog twee begin-20ste-eeuwse rode postbussen bewaard. Voor de districtsschepen vormden ze de aanleiding om de hiaten in de inventaris van het bouwkundig erfgoed in Merksem op de agenda te zetten. Dit klein erfgoed, gelegen op het openbaar domein en opgenomen in het dagelijkse leven van veel mensen, vormt een ongedwongen en evidente link met het verleden. In datzelfde opzicht zal ook het funerair erfgoed op de begraafplaats in de Van Heybeeckstraat en de nieuwe begraafplaats langs de Zwaantjeslei in de inventaris worden opgenomen.

Du Chastellei

Aanvulling: focus op wonen

Hoewel de inventaris van 1993 al 33 woningen telde, bleek tijdens het veldwerk dat op dat vlak nog een ruime aanvulling nodig is. De 100 panden die aan de inventaris worden aangevuld, zijn zo goed als allemaal woonhuizen. Ze getuigen van drie belangrijke fases in de ontwikkeling van de gemeente Merksem.

Belle Epoque

Van de Belle Epoque, de periode rond 1900, namen we de pittoreske villa’s in ruime tuinen mee. Ooit de trots van de hoge burgerij, is dit type woning nu ingesloten door verkavelingen, vaak te groot voor een geschikte herbestemming en daardoor kwetsbaar erfgoed. Uit dezelfde periode zijn de burgerhuizen in de rij, in art nouveau, eclecticisme of cottagestijl, geselecteerd om hun mooi uitgewerkte gevels. Uit de talrijke woningen van dit type die Merksem nog telt, werden die voorbeelden uitgekozen waar de detaillering in de gevels en het schrijnwerk nog goed is bewaard. Die straten waar nog ensembles of rijen van deze architecturale parels zijn bewaard, kregen grote aandacht, met de Du Chastellei als duidelijk voorbeeld.

Dorpswoning Houthulststraat

Terwijl de burgerij en middenklasse geld spendeerden aan een opvallende gevel, woonde een groot deel van de bevolking in eenvoudige, kleine dorps- of arbeiderswoningen. In het centrum van Merksem vormen de lange rijen lage arbeidershuizen de basisbebouwing. De rode bakstenen gevels zijn vaak versierd met banden in gele en zwarte baksteen en met kleurrijke tegelfriezen onder de gootlijst.

Er staan nog honderden van deze woningen. Ooit in lange, eenvormige rijen gebouwd door investeerders, zijn ze later een voor een verkocht, en door de nieuwe eigenaars aangepast naar eigen behoefte en smaak. Zeer weinig woningen behielden hun authentieke karakter, met houten schrijnwerk en bewaarde gevel. We selecteerden er vijf, en hopen dat ze nog lang kunnen getuigen van de verzorgde eenvoud van de basisbebouwing uit het begin van de 20ste eeuw in Merksem.

Interbellum

Het interbellum betekende een tweede bloeifase voor nieuwbouw in Merksem. De oorlog vernielde verschillende huizenrijen in het dorp, waardoor heropbouw nodig was. De Sint-Bartholomeusstraat is hier een uitstekend voorbeeld van. Daarnaast werden nieuwe straten getrokken en volgebouwd met nieuwbouw in de toen gangbare bouwstijlen zoals art deco, cottagestijl en modernisme.

Ridder Van Parijsstraat

Langs de Bredabaan, de Dokter Maurice Timmermanslaan en de Ridder Van Parijsstraat, vind je een staalkaart van hoogwaardige interbellumarchitectuur, zowel eengezinswoningen als appartementen. Ze werden geselecteerd op hun architecturale kwaliteiten, maar ook op de gaafheid van gevelafwerking en schrijnwerk, en op de contextwaarde.

Hedendaagse architectuur

Na de Tweede Wereldoorlog barstte Merksem uit zijn voegen. De grote nieuwbouwwijken herbergen voornamelijk doorsnee-architectuur. Onze voorgangers hadden echter al een uitstekende neus voor die architectuur die de doorsnee overstijgt. We voegen graag een aantal voorbeelden toe uit deze periode die niet eerder opgemerkt werden. Net als in Deurne vallen de ontwerpen van architect Hubert Semal op door hun vooruitstrevende en verzorgde vormgeving.

Meer weten?

In december 2017 zijn de eerste teksten van Elke Van Severen beschikbaar op de inventariswebsite. Tegen de lente van 2018 ronden we het volledige project af.

Ondertussen kan je alle beschikbare fiches van de inventaris in Merksem al raadplegen. Recent werden de archieffoto’s uit de jaren 1980 aan de fiches gekoppeld, wat de fiches ook op nostalgisch vlak interessant maakt.

Met alle vragen, opmerkingen of interessante weetjes over de panden betrokken bij dit project kun je terecht bij het inventaristeam op inventaris@onroerenderfgoed.be of via het contactformulier.

Logo Onroerend Erfgoed

Deze site is een realisatie van Onroerend Erfgoed, een agentschap van de Vlaamse Overheid dat onroerend erfgoed in Vlaanderen inventariseert, onderzoekt, beschermt, beheert en de ontsluiting ervan stimuleert.