Relict 85.000 in de inventaris bouwkundig erfgoed: een Duitse bunker van de ‘Nordabschnitt’ !

donderdag 20 september 2018

Bunker Brasschaat

Relict 85.000 in de inventaris van het bouwkundig erfgoed is een stevige bunker van de 'Nordabschnitt', een Duitse stelling of bunkerlinie uit de Eerste Wereldoorlog ten noordoosten van Antwerpen. De bunker is gelegen in Brasschaat, ter hoogte van de Sionkloosterlaan 25. Voor het inventarisproject van de bunkers van de Nordabschnitt werkte het agentschap Onroerend Erfgoed samen met de Universiteit Gent en de provincie Antwerpen en met Jean Rijlant.

Stellung Antwerpen

De 'Nordabschnitt' is een Duitse stelling die tijdens de Eerste Wereldoorlog werd aangelegd ten noordoosten van Antwerpen, tussen de Schelde stroomafwaarts en het kanaal Schoten-Turnhout-Dessel. De 'Nordabschnitt' vormde een onderdeel van de 'Stellung Antwerpen', net zoals de 'Westabschnitt', tussen de Schelde stroomopwaarts en de inundaties bij de polders van Beveren, en de 'Südabschnitt', tussen de Zenne en de Schelde stroomopwaarts. Samen met de 'Turnhoutkanalstellung', langs het kanaal Schoten-Turnhout-Dessel en de 'Hollandstellung', in het grensgebied tussen Knokke en Vrasene, dienden deze stellingen een geallieerde aanval vanuit het neutrale Nederland te verhinderen en Antwerpen met zijn strategisch zo belangrijke haven te beschermen.

Stabroek Vossenveldlaan

In de 'Nordabschnitt' alleen al werden minimum 525 bunkers gebouwd, waarvan er vandaag nog minimum 328 bunkers bewaard gebleven zijn. Deze bunkers werden in 1916/1917 opgetrokken in samenhang met draadversperringen en loopgraven, die in meerdere verdedigingslijnen werden aangelegd. De meeste loopgraven van de derde verdedigingslijn zouden pas uitgegraven worden bij een effectieve bezetting van de stelling, een fase die werd aangeduid met 'Armierung'. Meer in de diepte vervolledigden commandoposten, mitrailleursnesten, artilleriestellingen, aarden veldversterkingen en andere structuren de stelling, terwijl vóór de stelling schootsvelden werden vrijgemaakt. De inplanting van de bunkers in de voorste loopgraven van de 'Nordabschnitt' kan onder meer in het publiek toegankelijke Mastenbos nog waargenomen worden.

De bunkers van de 'Nordabschnitt', net zoals de andere Duitse bunkers van de 'Stellung Antwerpen' en de 'Turnhoutkanalstellung', werden allemaal opgericht door de 'Kaiserliche Fortifikation Antwerpen'. Deze bunkers kunnen daarom doorgaans teruggebracht worden tot een beperkt aantal types. Desondanks blijken deze stellingen qua aanleg onderling verschillen te vertonen, te wijten aan de topografische kenmerken van het terrein en het strategisch belang die een bepaalde sector werd toegedicht.

Bunkers in de inventaris

Door de opname van de bunkers in de inventariswebsite van het onroerend erfgoed is de verzamelde informatie beschikbaar voor iedere geïnteresseerde. Het stelt de lokale overheden en IOED’s in staat om in hun erfgoedbeleid rekening te houden met de bunkers. De inventarisatie zal ten slotte een basis vormen voor de bescherming als monument van de meest waardevolle bunkers of bunkergehelen.

Voor de inventarisatie van de 'Nordabschnitt' kon het agentschap een beroep doen op verschillende inventarisatieprojecten. Het werk van Jean Rijlant was heel handig: hij heeft elke bunker die kort na de oorlog werd geïnventariseerd door het Belgisch leger, digitaal gelokaliseerd. Heel waardevol voor het project was de inventarisatie die in 2011-2013 werd uitgevoerd door de Universiteit Gent, in opdracht van de provincie Antwerpen. De onderzoekers baseerden zich op Duitse luchtfoto’s die tijdens de Eerste Wereldoorlog door Leutnant Zimmermann werden genomen. We stelden vast dat in de vijf jaar die verstreken zijn na het afronden van het Zimmermannproject al een tiental bunkers zijn verdwenen. De onderzoekers van het agentschap konden verschillende bunkers tijdens hun veldwerk niet meer terugvinden. Een bunker laat zich niet zo gemakkelijk inventariseren, omdat ze ook vandaag goed gecamoufleerd blijken te zijn, bijvoorbeeld door gebouwen die tegen of op de bunkers zijn geplaatst. Het is ook mogelijk dat de bunkers nagenoeg volledig ondergronds zijn komen te liggen. Soms kreeg het agentschap geen toestemming om de bunker te bekijken, wat opname in de inventaris niet mogelijk maakte. Het grootste struikelblok bij de inventarisatie van de 'Nordabschnitt' vormt evenwel de begroeiing, in de vorm van ondoordringbare rododendron.

Bunker Brasschaat

Niettemin kon het agentschap Onroerend Erfgoed tijdens het veldwerk nog een 25-tal 'nieuwe' bunkers ontdekken, die nog niet werden geregistreerd. Onder meer dit fraai exemplaar van het type VII. Dit type wordt omschreven als een "Untertreteraum", een groot manschappenverblijf. Uniek bij deze bunker is dat de ijzeren structuren bewaard zijn, die wellicht dienden voor de montage van britsen.

Logo Onroerend Erfgoed

Deze site is een realisatie van Onroerend Erfgoed, een agentschap van de Vlaamse Overheid dat onroerend erfgoed in Vlaanderen inventariseert, onderzoekt, beschermt, beheert en de ontsluiting ervan stimuleert.