Gemeente ontstaan als handelscentrum in de nabijheid van de Romeinse heirbaan Asse/ Mechelen (heden Heirbaan en verlengde).

De Heinsberg (tumulus of oeroude burchtheuvel?) en bodemvondsten van Romeinse en Frankische oudheden getuigen voor de vroegste menselijke nederzetting.

In de middeleeuwen ontwikkeld tot een belangrijk gewestelijk centrum met uitgebreide handelsactiviteit verleende Hendrik III van Brabant het in 1351 een vrijheidskeure, en eertijds was het stadje zelfs door wallen en vestigingen verdedigd.

Heden is kenmerkend voor deze gemeente dat de kerk niet in het eigenlijk centrum bij de Markt gelegen is, doch wel naast het pand waarop eertijds de burcht der heren van Merchtem ingeplant was, wat erop wijst dat de parochie ontstaan is uit een villakerk. Buiten het eigenlijk centrum, dat ook in zijn bebouwing de allure van een provinciestadje heeft, is de gemeente nog grotendeels landelijk en heeft enkele grote of middelgrote hoeven behouden.