De in 1826 langs de Leopoldstraat aangelegde Kruidtuin wordt langs de straatzijde afgebakend door een balustrade met lantaarns. In de tuin, die een bijzondere plantencollectie herbergt, bevinden zich een oranjerie, serre, schietstand en hovenierswoning.

Historiek

De Kruidtuin werd bij het openen van de Leopoldstraat in 1826 aangelegd op de moes- en fruithof van het Sint-Elisabethgasthuis voor de geneeskundige school die er toen was gevestigd (vroeger gelegen aan de Prekersstraat). De oranjerie en serres weren opgericht naar ontwerp van P. B. Bourla. De Kruidtuin werd in 1878 gereorganiseerd door de botanicus H. Van Heurck. Sindsdien werd de tuin afzonderlijk bestuurd en ontstond er een natuurhistorisch museum, dat in de jaren 60 van de 20ste eeuw werd ondergebracht in de dierentuin. Nadat in 1884 een nieuwe oranjerie werd opgericht naar ontwerp van architect E. Dieltiens voor les- en tentoonstellingslokalen evolueerde de wetenschappelijk en pedagogisch uitgebouwde kruidentuin stilaan naar een voor het publiek toegankelijke plantentuin. Hierbij werd de hoge afsluitende muur aan die straatzijde vervangen door een open balustrade. Sinds 1909 wordt de tuin gebruikt door de stedelijke plantsoendienst. De serres werden in 1976 vernieuwd en aangepast. De plantencollectie werd in 1981 aangevuld met een cactusverzameling.

Beschrijving

De Kruidtuin, ingesloten door de Leopoldstraat (oosten), het Sint-Elisabethziekenhuis (zuiden), de bebouwing langs de Lange Gasthuisstraat (westen) en langs de Arenbergstraat (noorden) is een brede, iets lager dan het straatniveau gelegen tuin met centraal een kleine vijver, waarrond zich kleine parterres, omzoomd door hoogstammen, serre en gebouwen bevinden. De tuin is aan de straatzijde afgesloten door een inkompoort met aansluitende balustrade, waarop lantaarns staan. De inkompoort is een sobere laatclassicistische bepleisterde en beschilderde poort op een hardstenen plint uit het tweede kwart van de 19de eeuw en vormt een relict van de oorspronkelijke muur, die het gehele gasthuis afsloot. De centrale verhoogde partij met brede inrij wordt bekroond door een op pilasters met Ionische kapitelen rustend klassiek entablement met smalle architraaf, verdiepte fries en een vooruitspringende geprofileerde kroonlijst. De breed uitgewerkte balustrade, geplaatst in 1878, bestaat uit hardsteen op sokkel met balusters tussen rechte postamenten en smeedijzeren lantaarns in drielicht op de balustrade. De afsluiting en de lantaarns werden beschermd als monument bij koninklijk besluit van 12 juni 1978.

De noordelijke zijde wordt ingenomen door de brede serre (wintertuin) van aluminium en melkglas, ontworpen door architect E. Dick in 1971 met behouden vorm van de oude broeikas van P. B. Bourla, gebouwd in 1826. De serre is symmetrische opgebouwd met een verhoogde centrale, halfcirkelvormige uitspringende partij, koepelvormig bekroond. De twee flankerende lagere zijvleugels bevinden zich onder een schilddak.

De oostelijke zijde is gedeeltelijk ingenomen door een 17de-eeuwse schietbaan, afkomstig van de voormalige schuttersmaatschappij "Cercle Willem Tell", later "Cercle Artistique" in de Arenbergstraat. De schietbaan met beschermend leien zadeldak bestaat uit negen hardstenen Toscaanse zuilen op basement met een bekronende fries, driehoekig verbreed boven de zuilen, waarop cartouches afgewisseld met lauwerkransen, waarin de symbolen van de schuttersgilde verwerkt zijn. Verder wordt de oostelijke zijde gedomineerd door de oranjerie, later lokalen van het gasthuis, oorspronkelijk museum, leslokaal en tentoonstellingsruimte. Dit gebouw heeft een eenvoudig rechthoekig grondplan met lijstgevel, gevat tussen twee licht vooruitspringende zijvleugels en bestaat uit vijf traveeën en twee bouwlagen onder een schilddak (roofing) in een sobere neobarokstijl naar ontwerp van architect E. Dieltiens van 1884. Het bakstenen parement op hardstenen plint is verlevendigd met witte natuursteen voor de dragende architecturale elementen. De twee zijingangen hebben op tweede bouwlaag rondboogvensters met bewerkte sleutels onder driehoekige frontons op composiete muurpilasters. Verder heeft het gebouw hoge rechthoekige vensters met kleine roedenverdeling. De horizontale gevelgeleding is het resultaat van de brede, gekorniste waterlijst tussen de verdiepingen; op de fries prijken namen van bekende botanici: van links naar rechts Linée, Siebold, Mataroz, Lissubo en Dejussieu.

Aan de ingang bevindt zich de vrijstaande hovenierswoning in landelijke stijl van 1870 naar ontwerp van architect P. Dens, gedeeltelijk met klimop begroeid en gekarakteriseerd door het spel van verschillende bakstenen puntgevels onder zadeldaken (kunstleien) en gedomineerd door een torenvormige verhoging onder leien schilddakje, waarop twee koperen sierbollen. De kleine rondboogvensters worden afgesloten door middel van luiken.

In het noordwesten van het beschermde landschap, langs de Lange Gasthuisstraat, bevindt zich een classicistisch herenhuis, in 1789 gebouwd door C. Della Faille de Leverghem op de plaats van het voormalige klooster van de Derde Orde. Tijdens de Franse Revolutie werd dit gebouw ingericht als een criminele rechtbank, sinds 1911 is het de stedelijke normaalschool.

De Dendrologische Inventaris vermeldt voor de Kruidtuin de aanwezigheid van een beuk met sterk gegroefde schors (Fagus sylvatica ‘Quercoides) met een stamomtrek van 3,33 meter (opname in 2004). Deze beuk is een kampioenboom in zijn soort. Volgende soorten behoren tot de top twintig van België: een Japanse notenboom (Ginkgo biloba) met stamomtrek van 3,42 meter, een driebladige wilde citroen (Poncirus trifoliata) met stamomtrek van 0,48 meter, Amerikaans geelhout (Cladrastis kentukea) met stamomtrek van 2,69 meter, een netelboom (Celtis australis) met stamomtrek van 0,98 meter, een zwarte walnoot (Juglans nigra) met stamomtrek van 3,11 meter, haagbeuk (Carpinus betulus) met stamomtrek van 1,98 meter, Perzisch ijzerhout (Parrotia persica) met stamomtrek van 1,10 meter en een Amerikaanse kransmagnolia (Magnolia tripetala) met stamomtrek van 1,21 meter (opname in 2004).