Het Sterrebos, een eiken-haagbeukbos, is één van de twee sterrenbossen die in de 18de eeuw samen met een nieuw waterkasteel werden aangelegd op het voormalig kasteeldomein van de heren van Klein Stevoort.
Het Sterrebos bevindt zich in het noordoosten van de deelgemeente Stevoort. In het noordoosten grenst het aan enkele weilanden. Naar het zuidoosten toe was het bos vroeger heel wat uitgebreider. Het zuidoostelijk deel werd echter op het einde van jaren 1950 verkaveld en ondertussen zijn vrijwel alle percelen bebouwd. In het zuidwesten grensde het bos vroeger aan een akker. Dit deel wordt echter ingenomen door een woonwijk en een sportcomplex. Een dreef vormt de noordwestelijke grens.
De dreef is beplant met grootbladige linden (Tilia platyphyllos) en vertrekt aan de Mariaburcht, kruist de Hofbeemdenstraat, loopt tussen de huizen door langs de Flinkstraat en het sportcomplex door, laat het Sterrebos aan zijn rechterzijde en loopt zo verder tot op de Stevoortsekiezel. Vroeger was deze dreef beplant met eiken. Het einde van de dreef, ter hoogte van de Stevoortsekiezel, is omringd door zes knotlinden (op het moment van de bescherming). Aan de ene zijde van de dreef staan er vier en aan de andere zijde slechts twee. Oorspronkelijk stonden er aan beide zijden vier linden, die samen een onregelmatige achthoek vormden.
Vooral de brede open lanen en de open plaats centraal in het bos gelegen waar zij samen komen, dragen bij tot de esthetische waarde van het Sterrebos. De dreven met hun kruidachtige begroeiing maken het Sterrebos aantrekkelijk voor wandelaars. Het middelpunt van de ster wordt benadrukt door de afboording met geknotte haagbeuken, die niet enkel de cirkel van de open plek volgen maar ook deels langsheen de lanen het bos inlopen. Daarnaast maakt de gehele vegetatiestructuur van het bos, met zijn uitgesproken voorjaarsaspect, de vijver en de Sterrebeek het bos op landschappelijk vlak bijzonder waardevol.
Doorheen het Sterrebos loopt een beekje, de Sterrebeek. Deze beek ontspringt in Schimpen, een gehucht van Kuringen, stroomt het bos binnen ter hoogte van de noordelijke hoek, loopt min of meer evenwijdig met de dreef, maakt een bocht en vervolgt haar weg niet ver van de zuidwestelijke grens van het bos. Voorbij de woonwijk Sterrebos mondt ze uit in de Waanbeek, die op haar beurt in de Kleine Herk (een zijbeek van de Herk) uitmondt. De loop van de Sterrebeek werd even stroomopwaarts van het Sterrebos verlegd. Deze werken moeten na 1958 uitgevoerd zijn, aangezien de atlas van de waterlopen, daterend uit 1958, de oude toestand weergeeft. Waarschijnlijk is dit begin jaren 1960 gebeurd met het oog op de uit te voeren verkaveling van een deel van het bos. Een vroegere laagte in dit bos werd (vermoedelijk in de jaren 1980) door de toenmalige eigenaar uitgediept tot een vijver.
De ondergrond wordt gevormd door tertiaire formaties. Deze afzettingen bestaan uit zandhoudende klei (Formatie van Boom), afgewisseld met dunne lagen silt, daterend uit het midden-oligoceen. Het tertiair werd overdekt door het pleistoceen, dat voor het Sterrebos en zijn wijde omgeving uit zandleem bestaat. De noorderwinden tijdens de ijstijden voerden zowel zand als leem aan. Het zwaardere zand werd eerder afgezet en bedekte het noordelijke deel van onder meer de provincie Limburg. De lichtere leem kon verder meegevoerd worden en legde een leemmantel over Midden-België. Het Sterrebos bevindt zich op de overgang zodat hier een gemengde laag van zand en leem uitgespreid werd. Tijdens het holoceen werd alluvium afgezet onder de vorm van zwaardere sedimenten (lichte klei, leem, licht zandleem) in de belangrijke valleien of van lichte sedimenten (lemig zand, zand) in de kleinere beekvalleien.
Bodemkundig vertoont het Sterrebos niet zoveel variatie. De bodemkaart geeft een natte zandleemgrond met sterk gevlekte, verbrokkelde textuur B horizont weer voor het hele bos. Onder bos heeft dit bodemtype een ruwe humusbedekking en is gepodzoliseerd. Periodiek kampen deze gronden met sterke wateroverlast. Wegens de invloed van stuwwater is dit bodemtype overdreven nat in het voorjaar en soms te droog tijdens de zomer. Het zuidelijk deel, ten zuiden van de lange dreef, lijkt droger te zijn dan het noordelijke deel. Dit blijkt zowel uit de begroeiing als de terreincondities. In het meest westelijk deel van de dreef, die de noordwestgrens van het bos vormt, komt een matig natte zandleembodem met sterk gevlekte, verbrokkelde textuur B horizont (bodemtype Ldcz) voor. Dit is een hydromorfe, sterk gedegradeerde, grijsbruine en podzolachtige bodem. In het voorjaar is deze zeer nat, soms uitdrogend tijdens de zomer bij aanhoudende droogte.
In het Sterrebos komen (op het moment van de bescherming) zowel planten die eerder typisch zijn voor arme, droge en zure bodems (Kempen) als planten die eerder op rijke, vruchtbare bodems (Haspengouw) groeien, voor. Voorbeelden van deze laatste zijn: rode kornoelje (Cornus sanguinea), wilde kardinaalsmuts (Euonymus europaeus), sleedoorn (Prunus spinosa) en speenkruid (Ranunculus ficaria). In het Sterrebos aanwezige planten van eerder arme, droge en zure bodems zijn onder andere pilzegge (Carex pilulifera), lelietje-van-dalen ( Convallaria majalis), wilde kamperfoelie (Lonicera periclymenum), smalle weegbree (Plantago lanceolata), valse salie (Teucrium scorodonia) en gewone ereprijs (Veronica chamaedrys). Rekening houdend met de zeldzaamheid van de aangetroffen flora situeert het Sterrebos zich op de overgang tussen het Kempens en het Brabants district. Heel wat planten, die zeldzaam zijn in de Kempen en algemeen in het Brabants district, vinden in het Sterrebos een standplaats. Enkele voorbeelden zijn bosanemoon (Anemone nemorosa), gevlekte aronskelk (Arum maculatum), boskortsteel (Brachypodium sylvaticum) en haagbeuk (Carpinus betulus). Hieruit kan afgeleid worden dat in het Sterrebos uit de beide districten typische planten groeien, hetgeen een aanduiding is dat dit bos in een overgangsgebied tussen de Kempen en leemstreek gelegen is, met name de zandleemstreek.
In het Sterrebos werden een aantal typische planten van vochtige biotopen aangetroffen: engelwortel (Angelica sylvestris), gewoon sterrenkroos (Callitriche platycarpa), ruwe smele (Deschampsia cespitosa), moerasspirea (Filipendula ulmaria) en echte valerian (Valeriana repens).
Enkele, in het Sterrebos aanwezige, strikte freatofyten, zoals elzenzegge (Carex elongata) en moeraswalstro (Galium palustre) zijn zeer gevoelig voor grondwaterstandsdaling. Deze vochtminnende planten situeren zich in het noordwestelijk deel van het Sterrebos, vooral in de omgeving van de vijver en van de Sterrebeek. In het deel ten zuiden van de lange dreef komt er meer een vegetatie van drogere bodems voor.
De bosgemeenschap behoort grotendeels tot de associatie van het eiken-haagbeukbos. De aanwezigheid van voorjaarsbloeiers zoals bosanemoon (Anemone nemorosa) wijst op een langdurige ontwikkeling van het bos zonder verstoring. In het Sterrebos komen enkele olmen (Ulmus) voor. Het uitzonderlijke aan deze bomen is hun zogenaamde stoofvorm. De olmenstoven hebben reeds ruime afmetingen, zodat deze bomen mogelijk tot de oudste bomen van het bos behoren.
Het Sterrebos en de dreef herbergen heel wat fungi, waaronder enkele zeer tot uiterst zeldzame soorten, zoals (op het moment van de bescherming) gipsmycena (Hemimycena cucullata), rivierbosmycena (Mycena niveipes), peksteel (Polyporus badius), oranjerode hertenzwam (Pluteus aurantiorugosus) en violette russula (Russula violacea).
Heel wat bosvogels komen in het Sterrebos voor in de verschillende etages. Algemene soorten zijn onder andere de Vlaamse gaai, ekster, kauw, zwarte kraai, spreeuw, ringmus en vink. In de struweellaag en op of even boven de bodem worden soorten als winterkoning, heggemus, roodborst, merel, zanglijster, zwartkop, tjiftjaf en staartmees waargenomen. De kramsvogel en de grote lijster nestelen meestal in de kruinen van hoge bomen. Beide vogels zijn vrij goed verspreid in de provincie Limburg. De volgende holenbroeders worden vermeld: holenduif, groene specht, grote bonte specht, kleine bonte specht en diverse mezen.
Enkele soorten zijn geen bosvogels. De grasmus vertoeft enkel in bossen als er lage open vegetaties met bramen en lage struiken voorkomen. Door de aanwezigheid van de lanen en het open middelpunt van het ster is dit het geval in het Sterrebos. De grauwe vliegenvanger is eveneens een niet algemene bosvogel, die ook in de woonomgeving aangetroffen wordt. Enkele andere soorten die een woonomgeving verkiezen zijn boerenzwaluw, huiszwaluw, witte kwikstaart en zwarte roodstaart. Indicatoren voor dit bostype zijn boomklever, wielewaal en appelvink. Eerder zeldzame soorten die (op het moment van de bescherming) in het Sterrebos werden waargenomen zijn kleine bonte specht, fluiter, nachtegaal, wielewaal en appelvink. Sperwer, buizerd en houtsnip zijn er wintergasten.
Tijdens de middeleeuwen maakte het Sterrebos deel uit van de heerlijkheid Klein Stevoort. Deze heerlijkheid situeerde zich ten noorden van de Herk op het grondgebied van de huidige deelgemeente Stevoort. Ridder Arnoldus van Steynvorde bezat het goed, waar ook het Sterrebos naar alle waarschijnlijkheid reeds deel van uitmaakte, al in het jaar 1364.
In 1701 kocht majoor Nicolas Jean Joseph de Libotton van baron de Groote de heerlijkheid met “casteel, erven, bempden, weiden en bossen van Cleijn Stevoort”, samen 76 bunder groot. Het goed bezat toen een oud kasteel naast een nieuw, dat in 1705 hersteld en aangepast werd. De Libotton verfraaide het in 1769 naar de mode van die tijd. Hij nam ook de aanleg van het goed onder handen en plantte bossen aan. Hij liet ook een document over zijn bossen na, namelijk het “Register Der Basehen toestaende, ende annex aen het Goet en Heerlijckheijt van Kleijn Stevordt” (1771 tot circa 1820). Van de kasteelboerderij die met haar landerijen 63 bunders besloeg nam hij land af “so voor den hof, dreften als bossen te maken”. Zijn nota, die ook een eikendreef, de grote dreef voor de poort van het kasteel en de dreef langs het bos vermeldt, behandelt de kappingen en verkopen, die op het einde van de 18de eeuw in het Sterrebos en andere bossen behorende tot het goed gebeurd zijn. Uit deze tekst blijkt dat het bos een hakhoutbestand was waarin ieder perceel om de zes jaar gekapt werd. Wat boomsoorten betreft blijkt het bos vooral met eik beplant te zijn geweest. Ook kwamen er beuken, populieren en "witte bomen" in voor. De aanduiding 'witte bomen' kan zowel op abelen als op berken slaan. In het bos was de dreef, die zicht biedt op de kerktoren, geflankeerd door een elzenhaag. Verderop in het document is er ook sprake van enkele zomerhuizen, waarvan één, nabij het goed van Caene, met fijne dennen was beplant en een ander, het rond zomerhuis, met wilde kastanje. Hiervan zijn nog restanten overgebleven net buiten het huidige Sterrebos gelegen, langsheen de Hasseltsedreef.
De familie Palmers kocht het kasteel met de bijhorende goederen in het jaar 1826. Ongeveer honderd jaar later werd het kasteel met aanpalende landbouwgronden aan de Eerwaarde Zusters van Berlaer verkocht. Zij richtten er een landbouwschool op. Ook de dreef, die langs het Sterrebos loopt tot aan de huidige Stevoortsekiezel werd eigendom van de Zusters. In 1970 werd een deel ervan aan de toenmalige Nationale Landmaatschappij verkocht. Het Sterrebos werd in 1927 verkocht aan de familie Leynen-Tilkin. In 1959 kwam het deel met de ster in handen van de heer Frederix.
Het Sterrebos dankt zijn grote historische waarde vooral aan het toch wel unieke stervormige lanenpatroon. Naar alle waarschijnlijkheid zijn de lanen in de 18de eeuw onder invloed van de baroktuinkunst aangelegd. Nicolas Joannes Josephns de Libotton vermeldt in zijn register het volgende: "... onsen Bosch gelegen voor de poorte van het Casteel dat ick Nicolas, joannes josephus de Libotton deesen bosch selver gemaekt hebbe, hebbe maer in 't geheel gevonden omtrent de 3 bonder bosch gelegen in het middel van deesen bosch, en anno 1775 hebbe den selven geleijt in 6 perceelen als volght om kunnen alle jaeren een deel te verkoopen", wat wijst op een datering in de 18de eeuw.
De dreef werd door Charles Palmers, één van de kasteelbewoners, voor een speciaal doel gebruikt. Deze man was één van de eerste automobielbouwers van ons land. De dreef diende als testbaan voor zijn vele prototypen. De achthoek op het einde van de dreef ter hoogte van de Stevoortsekiezel heeft een niet te miskennen historische waarde. Hij werd gevormd door acht knotlinden, waarvan er nu nog zes overblijven. Dit is niet zomaar een toevallige boomkeuze of vorm: de linde is reeds van oudsher het symbool voor bescherming, vrede en recht. Daarnaast werd de knotlinde vroeger gebruikt als markering van de grenzen van een gebied. Deze plaats bevindt zich op grens van dit goed met de uitgestrekte eigendommen van de abdij van Herkenrode. Ook het getal acht heeft een symbolische waarde. In de architectuur werd de achthoek vaak als symbool van de eeuwigheid en de (keizerlijke) macht aangewend.
Het Sterrebos wordt ook afgebeeld op verschillende historische kaarten. Op de kabinetskaart van de Ferraris (1770-1778) wordt de geometrische aanleg in opdracht van Nicolas de Libotton weergegeven: het bos met een typisch stervormig lanenpatroon bevindt zich ten noordoosten van het rechthoekig waterkasteel. De dreef verbindt het bos met het kasteel. Een klein sterrenbos met paviljoentje bevindt zich ten westen van het kasteel. Deze configuratie blijft ongewijzigd op het Primitief kadasterplan (1828), op de verdwijning van de gesloten hoeve en het kleine sterrenbos na. De kaart van Vandermaelen (1846-1854) geeft het bos en de dreef op dezelfde manier weer. Het kasteel wordt vermeld als “Château de Stevoort”.
Auteurs: De Maegd, Christiane; Cox, Lise; Bats, Hubert
Datum:
De tekst wordt ter beschikking gesteld door: Agentschap Onroerend Erfgoed (AOE)
Je kan deze tekst citeren als: DE MAEGD C., COX L. & BATS H. 2014: Sterrebos (beschermingsdatabank) [online], https://id.erfgoed.net/teksten/438283 (geraadpleegd op ).