Zoals vele begijnhoven in het hertogdom Brabant, werd ook het Turnhoutse begijnhof mogelijk in de 13de eeuw gesticht. De oudst bewaarde vermelding dateert echter pas van 1340. Zowel de ligging als de later aantoonbare banden tussen begijnhof en kasteel doen vermoeden dat de hertogen van Brabant een rol hebben gespeeld bij het ontstaan. In 1372 zou Maria van Brabant, hertogin van Gelre en meesteres van Turnhout, een aantal vrijheden verlenen, in 1399 door haar zuster Johanna, hertogin van Brabant, bevestigd en uitgebreid.
In de loop van de 15de eeuw werd het begijnhof herhaaldelijk met gunsten overladen en werden een aantal beslissingen getroffen voor de goede organisatie binnen het hof. In 1399 was er al sprake van een infirmerie. In 1415 werd het hoofdaltaar in de oude kerk gewijd. De stichting van verschillende kapelanieën volgde kort daarop (1418, 1419, 1478). In 1480 waren er achttien huizen op het begijnhof, in 1526 achtentwintig.
De 16de eeuw verliep minder voorspoedig. Op 12 juli 1562 brandde het begijnhof gedeeltelijk af, waarbij onder meer de infirmerie, toen aan de zuidkant gelegen, de Bospoort en het aangrenzende deel van de Warande van het kasteel teloorgingen. Op 23 augustus 1566 werd de kerk door beeldenstormers geplunderd en onteerd.
De heropbloei in de 17de eeuw werd gekenmerkt door verschillende vergrotingen in westelijke richting en in 1624 werd de toen nog bestaande kerk vergroot. In 1642 reikte het hof tot juist voorbij de noordelijke poort. Het jaar daarop kregen de begijnen 120 roeden land van Filips IV en in 1656 werd hun bij testament door Cornelis Lantschots een hoeve geschonken op het gehucht Lokeren "tot opbouwinghe ofte vergrootinghe vanden kercke vant zelve beggeynhof". Men koos voor de bouw van een nieuwe kerk, waarvan de eerstesteenlegging op 25 juni 1662 plaatsvond. De nieuwe bidplaats werd in 1666 in gebruik genomen. Inmiddels was ook de nieuwe pastorie opgetrokken en waren verschillende huizen aan de noord- en de zuidzijde bijgebouwd. In 1693 werd door begijnhofpastoor Joannes Mermans een belangrijke fundatie gesticht, die grote voordelen verschafte aan minder begoede begijntjes, dat jaar waren er ongeveer 360 begijnen in Turnhout. Privé-scholen met Frans, vrouwelijk handwerk en kantklossen op het programma werden vanaf de 17de eeuw in het begijnhof opgericht. In de 18de eeuw waren er vier of vijf van deze scholen actief. In 1794 telde Turnhout nog 164 begijnen.
Tijdens de Franse Tijd waren alle godsdienstige bijeenkomsten verboden, de begijnhofpoorten werden afgehaakt en de kerk omgevormd tot Tempel van de Rede (1797). Vanaf 8 september 1814 mochten de begijntjes opnieuw het religieus habijt dragen. Hun bezittingen werden echter overgedragen aan de 'Commissie der Burgerlijke Godshuizen', die sindsdien instond voor bestuur en onderhoud van het hof. In de loop van de 19de eeuw kreeg het religieuze leven er nieuwe impulsen. Een Lourdesgrot, die vele bedevaarders zou aantrekken, werd opgericht in 1876 en in 1885-1887 werd de Kapel van het Heilig Aanschijn gebouwd "om de ontheiliging van de zondag in Turnhout tegen te gaan".
In de 20ste eeuw ging het begijnenwezen achteruit om ten slotte stilaan uit te doven. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was het begijnhof het toneel van hevige gevechten. In 1944 werden er zelfs loopgrachten gegraven achter de kerk. In die dagen was het begijnhof ook korte tijd een toevluchtsoord voor de clarissen en de zusters van de Beekstraat. Omstreeks 1950 vatten de 'Vrienden van het Begijnhof' het plan op een museum op te richten, opengesteld op 27 september 1953.
Anno 2014 is het begijnhof in eigendom van het OCMW. Voor het beheer van de woningen koos het OCMW voor een erfpachtregeling van 33 jaar, tot tweemaal toe verlengbaar. Momenteel vallen 29 woningen onder deze regeling.
De kabinetskaart van de Ferraris toont het begijnhof met centraal op het begijnhofplein een aantal rechthoekige perken. Ten noorden ligt de hoeve met boomgaard en vijver, ten westen liggen weilanden. Het geheel wordt begrensd door een dreef met bomenrij, de Begijnendreef.
Op het binnenplein van het begijnhof werden bleekweides aangelegd om inkomsten te genereren voor de begijnen. Na het wassen had het linnen een gele kleur. Op het kort gehouden gras werd het linnen uitgespreid om te bleken door de combinatie van zuurstof en zonlicht. Op een 19de-eeuwse lithografie van Hoolans is te zien dat de bleekweides omzoomd zijn met een zeer kort gehouden haag om te vermijden dat iemand het veld zou betreden. Ook bomen werden geweerd omwille van blaren en vogels.
De tuinen van de begijnhofhuisjes waren strikt van elkaar gescheiden door hagen en vormden een privaat onderdeel van de begijnhofwoning, wellicht te linken aan de cultus rond het ‘besloten hofje’. Er werden nooit bomen geplant in de tuintjes, tenzij in de pastorietuin. De meest voorkomende tuinafsluiting was de beukenhaag. Later werden vaak muren gemetst tussen de tuinen. De tuintjes zelf waren eenvoudige grasvelden met perken met sierbloemen of kruiden.
Deze situatie blijft grotendeels ongewijzigd tot het midden van de 20ste eeuw. In 1932 werd de Meirloop aan de oostzijde gedempt. Vandaag herinnert enkel de naam Meirstraat hier nog aan. In 1950 werden de weilanden en de vroegere begijnenhoeve met landerijen ingenomen door de Maatschappij voor Huisvesting. Hierdoor wijzigde de historische configuratie van het begijnhofdomein.
Het begijnhof van Turnhout bevindt zich aan de rand van de oude stad. Aan de noord- en westzijde werd het begrensd door de Meerloop die achter de noordelijke huizenrij van het begijnhof doorliep. Dat is nog te merken aan de naar de verdwenen waterloop afhellende tuinen op deze plaats.
Het betreft een pleinbegijnhof met ongeveer trapezoïdaal grondplan en een kenmerkende, langgerekte, centrale open ruimte met gekasseid voorplein, gekasseide omlopende bestrating en doorsteek ter hoogte van de zij-ingang. Het begijnhof van Turnhout heeft als gevolg van de 17de-eeuwse uitbreidingen een uitzonderlijk langgerekte binnenruimte met de bebouwing er rond.
Het begijnhof bestaat uit beboomde binnenpleinen, omzoomd met klimop- en taxushagen, met gras- en bloemperken, linde- en beukenbomen. Op het binnenplein staan drie pompen, tegenover de hoofdpoort een Calvarie met kapel van Christus op de Koude Steen (1786) en ongeveer ter hoogte van de zij-ingang een Lourdesgrot (1876). Landschappelijk wordt het begijnhof gekenmerkt door een organisch gegroeid binnenhof met verschillende entiteiten. Bij de bouw van de Calvarie werden hier acht lindes geplant. Momenteel zijn er nog zes bomen aanwezig. Achter deze linden werden twee rijen leilindes toegevoegd. Deze bomen werden pas aangeplant nadat de activiteit van het bleken was stopgezet. Bij de Lourdesgrot werden een aantal beuken aangeplant om een bosrijke omgeving te evoceren. De pomp wordt hier overschaduwd door een grote treurwilg.
De begijnhofkerk uit midden 17de eeuw is toegewijd aan het Heilig Kruis en is centraal gelegen in het westelijk deel van het begijnhof. Het is een niet georiënteerde, vrijstaande driebeukige kerk op rechthoekige plattegrond met barokke en gotische stijlkenmerken opgetrokken in baksteen.
Rondom is er een aansluitende bebouwing van woonhuizen, een kapel (nummer 43) uit eind 19de eeuw in de zuidwestelijke hoek en een afsluitmuur van de school Sint-Victor met gebouwen van het vroegere tehuis voor ouderlingen en wezen aan de zuidzijde, van 1854-1856 naar ontwerp van architect E. Gife, een voormalige kapel, inmiddels geïntegreerd in het schoolcomplex, en een langgestrekt gebouw, op het moment van de bescherming werkplaats van het O.C.M.W. NAKIJKENDoor de achteruitwijkende rooilijn aan de noordoost- en zuidoostzijde hebben de nummers 3 tot 10 en 79 tot 83 een omhaagde voortuin, de overige huizen palen aan de straat. Vrijwel alle huizen hebben een eigen achtertuin. Op het hof staan straatlantaarns, die aanvankelijk op gas werkten. Het verdwenen pesthuis van het begijnhof lag ten noorden van de huidige Begijnendreef.
Ten westen van de begijnhofkerk staat een oude kastanjeboom. Op het gazon zijn acht conisch gesnoeide jonge taxussen in een symmetrisch patroon geplaatst. In het grasveld staat een uniek exemplaar dat ooit werd gekapt maar zichzelf heeft weten te verjongen. Langs de noordzijde van het binnenplein ligt er tussen de huizen nr. 56 en nr. 58 een boomgaard met kastanjebomen. Het gaat om de oude boomgaard, die verder doorliep in de moes- en kruidentuin en de gronden van de verdwenen boerderij. Oorspronkelijk lagen de boomgaard en de boerderij buiten de ommuring, bereikbaar via de noordelijke zij-ingang. De boerderij werd in de jaren 1950 door de Maatschappij voor Huisvesting gesloopt en vervangen door bejaardenwoningen (Sint-Beggaplein).
De hoofdingang aan de oostzijde vertoont een monumentaal, vroeg classicistisch poortgebouw van 1700 (chronogram) ter hoogte van de Oude Vaartstraat. Aan de noordzijde ter hoogte van het Sint-Beggaplein bevindt zich een sobere bakstenen korfboogpoort.
De vrij homogene bebouwing van het begijnhof wordt gekenmerkt door bakstenen huizen van twee bouwlagen onder een pannen zadeldak. De nok van het dak loopt evenwijdig ten opzichte van de straat. Doorgaans hebben de woningen bijhorende achtergebouwtjes. De woningen in het begijnhof van Turnhout sluiten aan bij de typisch Kempische architectuur. Bij gebrek aan natuursteen werden de gebouwen bijna volledig in baksteenmetselwerk opgetrokken. In plaats van vensters en deuromlijstingen van natuursteen werd er vooral gebruik gemaakt van houten kruiskozijnen die later werden vervangen door grotere rechthoekige houten kozijnen, zonder tussendorpel. Dit gebruik sluit eerder aan bij de architectuur van de Noordelijke Nederlanden, wat door de ligging van de stad kan verklaard worden. Het merendeel van de begijnhofwoningen is zowel voor het exterieur als het interieur een conglomeraat van elementen uit verschillende tijdstippen van de bouwgeschiedenis, gaande van de 17de tot de 20ste eeuw. Vele huizen hebben een L-vormig grondplan waarbij (lagere) aanbouwsels vaak haaks op de voorbouw staan, bijgebouwen liggen achteraan in de tuin bij woningen aan de noord- en zuidzijde van het begijnhof. Het merendeel van de huizen klimt in kern op tot de 16de en vooral de 17de eeuw, 18de-eeuwse ingrepen bleven veelal beperkt tot inwendige aanpassingen, in de 19de en begin 20ste eeuw werden oudere huizen aangepast of herbouwd en nieuwe huizen opgetrokken in neotraditionele stijl zodat het Turnhoutse begijnhof het beeld geeft van een homogeen geheel in een sobere, traditionele, regionale stijl met (verankerde) bakstenen lijst- en zijtopgevels, laatstgenoemde vaak met vlechtingen, op een grijs geschilderde plint, overwegend rechthoekige muuropeningen en (deels) beluikte vensters met kleine roedeverdeling. Pleister- en schilderwerk suggereren zandstenen plinten, speklagen en omlijstingen. De 19de en de 20ste-eeuwse aanpassingen bestonden vaak uit het vernieuwen van dakbedekkingen en het aanbrengen van eenvoudige houten kroonlijsten op klosjes of modillons; er werden voorgevels herbouwd of verhoogd met een tweede bouwlaag en ook de interieurs werden aangepast. Oude kruiskozijnen werden vervangen door gelijkvormige rechthoekige muuropeningen met houten latei, nieuwe luiken en ruitvormig verdeelde bovenlichten voor de deuren. Laatstgenoemde werden al dan niet voorzien van ijzeren schoenschraper en trekbel. Slechts een aantal huizen dateert volledig uit de 19de of 20ste eeuw, onder andere nummers drie, vier en vijf, opgericht in 1912 naar ontwerp van architect Jules Taeymans, die vermoedelijk ook instond voor de aanpassingswerken aan andere panden. Deze woningen vertonen doorgaans een planindeling met een gang en trapzaal ter hoogte van het deurtravee en ernaast één of twee woonvertrekken, de keuken en de bijkeuken bevinden zich in de haakse aanbouw naast de vrij smalle koer, op de eerste verdieping is er telkens een gevelbrede slaapkamer aan de straatzijde en een kleinere slaapkamer achteraan naast de overloop. De meeste huizen zijn inmiddels voorzien van een recente badkamer en keuken. In het interieur bleven structuren, binnenindeling, schouwen, gebintes, trappen, gewelfde kelders, moerbalken, tegel- en plankenvloeren en binnenschrijnwerk met bijhorend hang- en sluitwerk doorgaans bewaard.
Hierna volgt een opsomming met beknopte typering van de huizengroepen, objecten en andere gebouwen waarvan de gedetailleerde beschrijving in een aparte fiche onder de link te vinden is.
Het vroegclassicistisch poortgebouw met in het midden een rondboogvormige doorgang is opgetrokken in 1700, wordt geflankeerd door de begijnhofwoningen nummers 1, 2 en 83-84, elk twee traveeën (één travee van de portierswoningen nummers één en 84 hoort bij het poortgebouw) en twee bouwlagen onder zadeldak.
De begijnhofkerk, toegewijd aan het Heilig Kruis, is een niet-georiënteerde, vrijstaande kerk met barokke en gotische stijlkenmerken, opgericht tussen 1662 en 1667. De eerste begijnhofkerk bevond zich ter hoogte van de Kruisberg.
Auteurs: Verdurmen, Inge; De Sadeleer, Sibylle
Datum:
De tekst wordt ter beschikking gesteld door: Agentschap Onroerend Erfgoed (AOE)
Je kan deze tekst citeren als: VERDURMEN I. & DE SADELEER S. 2015: Begijnhof [online], https://id.erfgoed.net/teksten/439382 (geraadpleegd op ).