Omgeving Fort van Liezele (beschermingsdatabank)

Tekst van Fort van Liezele (https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/2283)

Het fort van Liezele behoort tot de buitenste fortengordel rond Antwerpen. De bouw van het fort startte in 1908 en was nog niet volledig voltooid bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. Het fort wordt omgeven door een kleine bosgordel en grasland.

Historiek

In de verdediging van het Belgisch grondgebied kreeg Antwerpen als haven- en handelsstad vanaf 1848 een centrale rol toebedeeld. Enerzijds moest de ligging aan de Schelde zorgen voor een gemakkelijke verbinding met de buitenwereld, anderzijds zou de stad in geval van nood een centraal vluchtpunt worden. Met dit doel werd in 1859 de Brialmont fortengordel gebouwd met een verdedigingslinie ter hoogte van de huidige kleine ring en een reeks van acht buitenforten die tussen de 2800 en de 4500 meter van de bebouwde kom verwijderd lagen. De Frans-Duitse oorlog in 1870 bewees dat het geschut ondertussen zodanig geëvolueerd was dat een stad vanop 7 kilometer afstand kon beschoten worden. Daaruit bleek de noodzaak een nieuwe verdedigingslinie aan te leggen. De bouw hiervan startte in 1878. Tot 1900 kwamen de forten van Lier, Walem, Rupelmonde, Schoten, Sint-Katelijne-Waver en Stabroek tot stand. Vanaf 1906 werd deze gordel aangevuld zodat nu elke 5 kilometer een fort voorkwam. Het fort van Liezele behoort tot deze bouwcampagne. De werken startten in 1908 en waren nog niet voltooid toen de Eerste Wereldoorlog uitbrak.

Bij het begin van de Eerste Wereldoorlog werden de forten van Sint-Katelijne-Waver, Lier, Walem, Koningshooikt, Duffel, Kessel, Broechem en Breendonk beschoten. Liezele ontsnapte omdat het buiten de Duitse aanvalszone lag. Later werd het fort herhaalde malen beschoten, maar het werd slechts licht beschadigd. Door de doorbraak van de lijn Walem - Lier bleef het fort van Liezele geïsoleerd liggen. Op 10 oktober 1914 werd het opgegeven, waarna de Duitsers het bezetten.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog viel het fort van Liezele reeds vroeg in handen van de Duitsers, die het inrichtten als depot. Van deze inrichting getuigt heden nog het smalspoor.

Beschrijving

Fort

Het fort, later beschermd als monument bij ministerieel besluit van 9 juni 1995, heeft de vorm van een trapezium en wordt omringd door een natte gracht. De enige ingang bevindt zich aan de achterzijde, ook het keelfront genoemd. Een intrekbare rolbrug over de gracht geeft toegang tot het fort. Via een zware ijzeren poort komt men in de hoofdgang die in feite de twee gebouwencomplexen, namelijk dat van het hoofdfront en dat van het keelfront, met elkaar verbindt. Langs weerszijden van de ingang aan het keelfront bevinden zich bomvrije lokalen, de zogenaamde traditore batterij. De benedenverdieping was uitgerust met snelvuurkanonnen van 57 millimeter langs iedere kant en schietgaten voor geweren om de keelgracht te flankeren.

Op de bovenverdieping van de traditore batterij beschikte men langs weerszijde over kanonnen voor de flankering van de tussenruimten: twee kanonnen van 120 millimeter konden de ruimte naar een naburig fort bestrijken, twee kanonnen van 75 millimeter dienden voor de tussenruimte naar naburige schansen (Puurs en Letterheide). Langs iedere zijde was ook een schijnwerper van 90 centimeter aangebracht om 's nachts de tussenruimte te verlichten. Traditore batterijen worden wel eens verraderlijke batterijen genoemd omdat ze de vijand, die reeds tussen de forten doortrok en het geschut voorbij was, in feite in de rug beschoten.

Vanuit de hoofdgang vertrekt langs weerszijden een zijgang met verschillende lokalen: burelen, nutsvoorzieningen, wasplaatsen, officiersmess, enzovoort. Langs de hoofdgang liggen depots en voorraadkamers voor materialen en munitie.

In het gebouw van het hoofdfront zijn de kwartieren voor het verblijf van de soldaten gelegen: onder meer slaapzalen, keuken en cachot. In het midden bevond zich de commandokamer waaruit bevelen werden gegeven om het geschut te bedienen en de resultaten te verwerken.

In het hoofdfrontgebouw was ook het geschut voor de nabijverdediging en de strijd op grote afstand opgesteld. De verdediging op grote afstand gebeurde door één pantserdraaikoepel met twee kanonnen van 150 millimeter, in het midden van het gebouw opgesteld. Het kanon kon door een roterend bovendeel een volledige cirkel beschrijven. Zowel elektrische als handaandrijving waren voorzien. Het pantser van de koepel was vervaardigd uit chroom-nikkelstaal. Daarnaast waren er ook twee draaikoepels voor een houwitser van 120 millimeter eveneens bedoeld als zwaar geschut. Verder bevonden zich aan iedere kant twee draaikoepels voor een kanon van 75 millimeter die de frontale nabijverdediging moesten verzekeren.

Via trappen of via aarden opritten vanuit de open binnenplaatsen konden de infanteristen bij uiterste belegering het dak van het fort bereiken en op de borstwering stelling nemen. Ook de artilleristen konden zo hun mobiele kanonnen van 57 millimeter, opgeborgen in remises, op de borstwering opstellen.

Vanuit het hoofdfrontgebouw vertrekken langs beide zijden betonnen gangen naar de samengestelde gekazemateerde caponnières van waaruit de voorgracht kon verdedigd worden door drie kanonnen van 57 millimeter alsook de zijgrachten door twee kanonnen van 57 millimeter. Later werden deze kanonnen vervangen door machinegeweren.

Tevens lopen vanuit het hoofdfrontcomplex kokers naar draaikoepels voor telkens een kanon van 57 millimeter op de beide keelsaillanten. Deze hefkoepels hadden tot doel de dode hoeken voor de caponnières en traditore batterij te bestrijken. Verder bevonden zich ook twee observatieklokken op de saillanten 1 en 2 en schijnwerpers van 30 centimeter voor de verlichting.

Het fort was voorzien van een mechanische verluchting. Tijdens de beschietingen stond het fort immers onder lichte overdruk om de kruitdampen van het geschut naar buiten te drijven. Twee luchtmonden waren voorzien aan de keelzijde. In de muren bevinden zich luchtkokers om gassen af te voeren.

Omgeving

Het beschermde landschap, met een oppervlakte van circa 15,6 hectare, bevindt zich ten zuiden van Puurs en ten noordoosten van Liezele in de vallei van de Molenbeek. Het ligt ten noorden van het beschermde landschap Liezelebroek (beschermd bij ministerieel besluit van 5 maart 2001) en het beschermde zuidelijke deel van de Molenbeekvallei (beschermd bij ministerieel besluit van 29 mei 1995). De Molenbeek loopt ten oosten van het fort. Deze beekvallei vertoont een eeuwenoude ruimtelijke structuur met een complex van historisch permanent grasland en talrijke oude landschapselementen.

Het fort wordt omringd door een gracht. Deze gracht is aan de binnen- en buitenzijde afgezoomd met een enkele bomenrij. Ten oosten en ten westen van de gracht komt een klein loofbosje voor. Verder is het fort omgeven door grasland. Het beschermde landschap vormt een aantrekkelijk gebied rondom een historisch relict en heeft bijgevolg een belangrijke esthetische waarde.

Bij terreinbezoeken in 1978 werden zowat 160 hogere planten waargenomen. Het werkelijke aantal lag ongetwijfeld nog hoger, aangezien enkele voorjaarsbloeiers reeds verdwenen waren op het moment van de inventarisaties. De vaatplanten werden niet systematisch onderzocht. Opvallende zeldzame plantensoorten waren de zwanenbloem (Butomus umbellatus) en het aarvederkruid (Myriophyllum spicatum). Hun aanwezigheid geeft het gebied een belangrijke floristische waarde.

De Biologische Waarderingskaart (versie 2, 1997-2001) vermeldt ter hoogte van het fort de aanwezigheid van een eutrofe plas met natuurlijke oevers en een bomenrij met dominantie van populier. Ten zuiden van het fort komt een strook mesofiel hooiland (glanshaververbond) en vochtig, licht bemest grasland (dotterbloemhooiland) voor.

Bibliografie

  • Archief Onroerend Erfgoed Antwerpen, DA000511, advies KCML (10 juli 1980).
  • Archief Onroerend Erfgoed Antwerpen, DA000511, Liezele-fort en omgeving (P. Van den Bremt, 1980).
  • Beschermingsdossier DA002004, Fort Liezele (S.n., 1995, digitaal dossier).
  • VAN OLMEN M., DE BORGHER M., MEESTERS L. & DE CLIPPEL J.-Y. 2001: Ankerplaats ‘Vallei van de Molenbeek te Puurs’. Landschapsatlas, A10060, Agentschap Onroerend Erfgoed, Brussel.

Auteurs:  Cox, Lise
Datum:
De tekst wordt ter beschikking gesteld door: Agentschap Onroerend Erfgoed (AOE)


Je kan deze tekst citeren als: COX L. 2014: Omgeving Fort van Liezele (beschermingsdatabank) [online], https://id.erfgoed.net/teksten/443156 (geraadpleegd op ).