Het oorlogsgedenkteken van As staat op het Kerkplein, ten noordwesten van de Parochiekerk Sint-Theresia, en werd ontworpen door architect J. Reumers ter nagedachtenis van de slachtoffers van beide wereldoorlogen.

Historiek

Op 15 augustus 1914 kreeg As voor het eerst bezoek van een groep van zeven ulanen verkenners, die te paard om 11 uur door het dorp reden in de richting van Bree. Rond 13 uur keerde één ulaan van Bree naar As terug. Twee gendarmen gingen hem tegemoet en vroegen hem zich over te geven. Daar de man wou vluchten, werd eerst het paard gedood door een geweerschot en door een tweede en derde schot de jongeman dodelijk gewond. Na overbrenging naar het hospitaal van Genk, overleed hij daar. Zijn weergekeerde strijdmakkers werden door de plaatselijke bevolking over de gebeurtenissen niet ingelicht, waardoor As van represailles gespaard bleef. De dagen daarop kwamen bijna elke dag verkenners navraag doen over het gebeurde. Een twintigtal bezette de gendarmerie van het dorp. Met ijzeren balken stootten zij de zware poort aan stukken, beukten alle deuren van de gendarmeriewoningen open en namen alle toebehoren mee, ook de bewapening van de gesneuvelde ulaan. Zij haalden de Belgische driekleur neer en verlieten het dorp onder de bedreiging van vernieling en brand. Op 22 september 1914 werden twee Belgische vrijwilligers op de fiets door enkele Duitsers doodgeschoten, waarna ze in een zelfde graf op het kerkhof begraven werden. Op 5 oktober werd de gendarmerie van As door de Duitsers geplunderd. Op 2 december 1916 werden vijftien 'werkloze' mannen uit As per trein van Hasselt naar Duitsland gevoerd. Op 23 februari 1917 beslisten de Duitsers in As een schietveld aan te leggen, waarna de bezetting van het dorp een permanent karakter kreeg. Samen met dit schietveld vestigde zich er ook een vliegerafdeling. Het vliegveld werd na de oorlog door de Belgen overgenomen en werd in 1925 opgedoekt.

Na de Tweede Wereldoorlog, en ter nagedachtenis van de slachtoffers van beide oorlogen, werd in As een gedenkteken opgericht. Het oorspronkelijke plan van het gedenkteken werd enkele keren aangepast, na opmerkingen van stedenbouw en waarschijnlijk ook omwille van de kostprijs. Het monument zou aanvankelijk in rijkere materialen zijn ontworpen. Volgens door de Nationale Strijdersbond As bewaarde documenten (uitnodigingskaart en -brief, programma, boek met verslagen van de Koninklijke Vereniging Nationale Strijdersbond van België en originele plannen van de architect) werd het gedenkteken ontworpen door architect J. Reumers (Onderwijslaan 7, Waterschei) en werd het plechtig onthuld op zondag 6 augustus 1950. Volgens de uitnodigingskaart werd het monument onthuld "ter nagedachtenis van de gevallen Oudstrijders, Weggevoerden, Politieke Gevangenen, Weerstanders van de beide laatste Oorlogen". De inhuldiging ging gepaard met een hoogmis, een stoet, plechtigheden aan het gedenkteken en een concert door de fanfare.

Vanaf 1950 stond het monument op het kruispunt van de Dorpsstraat en de Weg naar Bree. Op 16 oktober 1975 besloot de gemeenteraad het gedenkteken te verplaatsen. Eenparig besluit de Raad het monument van de gesneuvelden te plaatsen op het kerkplein midden op het laagste graspark. In het jaar 1975 is de weg in de Dorpsstraat helemaal vernieuwd met aanleg van riolering enzovoort. Waarschijnlijk moest daardoor de gedenksteen verplaatst worden. Kort na de gemeenteraadsbeslissing moet de verhuis hebben plaatsgehad.

Beschrijving

Het oorlogsgedenkteken, van blauwe hardsteen, is omgeven door een zeszijdig aarden perkje met hardstenen boord en is samengesteld uit een driezijdige obelisk op een getrapt basement. Ter hoogte van de afgeschuinde hoeken van de obelisk komen drie voluten voor. Op de hardstenen boord van het perkje staat vooraan rechts: "J. REUMERS / ARCHITECT". Aan de voorzijde van de pijler prijkt bovenaan een wapenschild met Belgische leeuw in reliëf. Daaronder is de Belgische driekleur aangebracht. Helemaal onderaan staat een beeld van witte natuursteen, met de voorstelling van een treurende vrouwelijke figuur in een lang gewaad met kap, de rechterhand tegen de mond gedrukt en in de linkerhand een lauwerkrans. Het beeld is opgesteld tegen een lage rechthoekige getrapte pijler op een getrapte sokkel met inscriptie: "AANDENKEN / AAN AL DE / SLACHTOFFERS / DER BEIDE / OORLOGEN". Boven het beeld leest men het opschrift: "GEMEENTE / AS".

De linkerzijde van de obelisk is gelijkaardig opgevat. Het gebeeldhouwde reliëf toont hier een zwaard, een schild, twee lauwertakken, een Maltezer kruis en een helm. Op de getrapte sokkel komt volgende inscriptie voor: "SOLDATEN / 1914-1918 / 1940-1945". Ook de rechterzijde is analoog, met in reliëf weergegeven: een zwaard, een rooster, een keten, een lauwerkrans en een leeuwenkop gevat in een driehoek. Op de getrapte sokkel rechts leest men volgende inscriptie: "POLITIEKE / GEVANGENEN / WEERSTANDERS". Links en rechts komt bovenaan een gelijkbenig kruis voor in reliëf.