Geografisch thema

Oostendestraat

ID: 11051   URI: https://id.erfgoed.net/themas/11051

Beschrijving

Belangrijke uitvalsweg in de richting van Oostende, vormt via de Werkenstraat ook de verbinding richting Werken (Kortemark); historisch één van de drukste straten van de stad. Loopt vanuit het stadscentrum van Torhout, over het gehucht en het * kasteel van Wijnendale (cf. Oostendestraat nrs. 390-396) tot op grondgebied Ichtegem. Het huidige tracé gaat terug op de in 1751 aangelegde steenweg: van de Zwanestraat (centrum, * Sint-Pietersbandenkerk) tot aan de * herberg "In t'Hof van Engeland" (dit is ter hoogte van de ringweg, de Vrede- en Noordlaan, respectievelijk aangelegd in de jaren 1930 en 1960) een licht gebogen tracé, vervolgens een kaarsrecht tracé (verstedelijkt gebied vanaf de tweede helft van 19de eeuw, het gedeelte naar Wijnendale op is aangeplant met paardekastanjes), vervolgens opnieuw een licht gebogen tracé ter hoogte van het * kasteel van Wijnendale (begin de jaren 2000 gedeeltelijk recht getrokken, het oude tracé is bewaard als openbare ruimte). In 1808 komt de benaming "rue d'Ostende" voor het eerst voor, "Oostendsche straet" in een advertentie van 1821 (cf. K. De Flou).

In 1751 (regeerperiode keizerin Maria-Theresia, 1740-1780) krijgt keurvorst Karl Theodor von Neuberg - heer van Wijnendale - het octrooi voor de aanleg van de steenweg Brugge-Menen, met aftakking naar het * kasteel van Wijnendale (cf. Oostendestraat nrs. 390-396). De weg van de Torhoutse kerktoren tot aan het kasteel wordt reeds in 1751 in gebruik genomen. De verbinding Wijnendale-Oostende komt pas in 1775 tot stand. De in de jaren 1770-1780 gebouwde herberg "IN 'T HOF VAN ENGELAND ESTAMINET" (opschrift) (cf. Oostendestraat nr. 194/ Zomerstraat) is wezenlijk verbonden met het gegeven van de steenweg. Ook een tweetal oude kilometerpalen (cf. Oostendestraat z.nr.) zijn mogelijk verbonden met de geschiedenis van deze steenweg.
De oude gebogen verbindingsweg zogenaamd "Wynendale straete" en verderop de "Casteel Straete" (naamgeving naar het * kasteeldomein van Wijnendale) is nog deels bewaard in het tracé van de huidige Hogestraat, Waterhoekweg en Gravenstraat, cf. de door M. Pyck op basis van de ommeloper gereconstrueerde kaart "Thorhoudt anno 1700". Het volledige tracé is echter nog in stippellijn aangegeven op het stadsplan (uitgave ca. 2006).

Historisch kan een onderscheid gemaakt worden tussen het gedeelte van de straat binnen de stadsvesten ("stedeveste" of Vestingbeek) – grotendeels nog het tracé van de oude verbindingsweg, op de kaart "Thorhoudt anno 1700" aangeduid als "Meulenstraete" - en dat daarbuiten. De straat binnen de vesten (ongeveer afgebakend door een lijn getrokken tussen de 's Gravenwinkelstraat en de huidige Boudewijn Hapkenstraat) staat tot het begin van de 19de eeuw ook bekend als "Weststraete" (dit naar analogie met de nog bestaande "Zuidstraete"- en de verdwenen "Noordstraete" binnen de vesten). Uit stadsrekeningen van 1630 blijkt dat de "Weststraete" kon afgesloten worden met een balie op een stenen brug over de Vestingbeek. Deze straat binnen de "stedeveste" kent reeds op de kaart "Thorhoudt anno 1700" en op de Ferrariskaart (1770-1778) een vrij dichte bebouwing. Een aantal huizen lijden schade tijdens de Eerste Wereldoorlog. In de jaren 1980 wordt dit smallere gedeelte van de straat heraangelegd als straat voor éénrichtingsverkeer. Het deels bewaarde oude stadsbeeld wordt hier gekenmerkt door breedhuizen van twee bouwlagen onder pannen zadeldaken, meestal burgerhuizen met (wit)beschilderde en bepleisterde lijstgevels. Beeldbepalende voorbeelden zijn onder meer: de notariswoning met mooi uitgewerkte erker (cf. infra, Oostendestraat nrs. 17-19); hoekpanden onder pannen schilddak, met name nr. 24/ Nieuwstraat met bewaard beschilderd houtwerk en nrs. 37-39/ 's Gravenwinkelstraat (cf. infra, Oostendestraat nrs. 37-39). Nr. 23 is een bepleisterde lijstgevel met geometrisch houtwerk uit de jaren 1920. Het geboortehuis van de Torhoutse dichter Karel de Gheldere (gedenkplaat, cf. infra, Oostendestraat nr. 40/ Karel de Ghelderelaan) is een lijstgevel uit het eerste kwart van de 20ste eeuw met typerende geometrische siermotieven en vrouwenhoofdjes omgeven door loof en bloemen. Oostendestraat nr. 26 gaat terug op een café in 1937 gebouwd naar ontwerp van architect Nolf (cf. bewaard bouwplan), diephuis met Anglo-Normandische inslag cf. uitkragende gevel in vakwerkimitatie. Oostendestraat nr. 61 met gevelfront van beton en natuursteen onder tichelen bedaking (gabariet stemt overeen met de oude burgerhuizen) dateert van 1986: verbouwing van een woonhuis tot kantoor van de "Plaatselijke Brandverzekering Torhout" cf. letters "PBT" door architect Hervé Demeyer (Opvelp/ Bierbeek).
De pottenbakkerij Willem(e)yn (later Maes) is sinds de vroege 19de eeuw gevestigd aan de Oostendestraat; een roodbakstenen neogotische gevel van ca. 1902 of 1905 met bewaarde geglazuurde gevelplaten (cf. infra, Oostendestraat nr. 57). In 1862 bouwt een koperslager een herenhuis met achterliggende smisse, een beeld van Sint-Elooi in een nis in de lijstgevel verwijst naar zijn beroepsactiviteit (cf. infra, Oostendestraat nr. 21). Naast voormalige semi-industriële activiteiten kent dit deel van de straat heel wat kleinhandel, onder meer de bewaarde hoedenwinkel met gecementeerde lijstgevel en mooie winkelpui (cf. infra, Oostendestraat nr. 15). Een aantal burgerhuizen, lage arbeidershuizen en ook de brouwerij "De Ster" met stadspomp ervoor (cf. iconografie) zijn op vandaag vervangen door appartementsbouw.

Het kaarsrechte gedeelte tussen de "stedeveste" en het * kasteel van Wijnendale is op de Ferrariskaart (1770-1778) aangeduid als een landelijke, beboomde steenweg met verspreide bebouwing. In 1851 wordt de steenweg naar Oostende volledig (her)aangeplant met rijen bomen, om deze weg "iets aangenamer te maeken".
De "Oostendsche steenweg" buiten de "stedeveste" kent in de 19de en 20ste eeuw een verdichting van de bebouwing. Een vergelijking tussen de kaarten van het Militair Cartografisch Instituut van 1861, 1883 en 1911 toont de opkomst van de gehuchten langs de Oostendestraat: naast de bewoningsconcentratie rond het "Hof van Engeland" (Oostendestraat nr. 194/ Zomerstraat) ontstaan vanaf het midden van de 19de eeuw de gehuchten "de Trompette" (naamgeving naar herberg op hoek Oostendestraat en B. Hapkenstraat) en "het kwartier Leopold" (de Oostendestraat tussen de Langepijpestraat en de Sint-Rembertstraat, cf. ook Leopoldstraat), levendige volksbuurten met kermissen, paardenfeesten en -koersen tussen het "Hof van Engeland" en Wijnendale. Blijkens kadasteronderzoek bouw van rijen huizen vanaf de tweede helft van de 19de eeuw: de straatwand tussen de Langepijpestraat en de Werkenstraat wordt in 1871 bebouwd met een vijftiental huizen in lintbebouwing (enkel nrs. 68, 70-72 – kleine burgerhuizen met een bakstenen parement - zijn bewaard van deze rij, cf. infra, Oostendestraat nrs. 70-72). Nr. 92 ( cf. infra, Oostendestraat nr. 92, dicht bij hoek met Werkenstraat), een laag arbeidershuisje met beschilderd bakstenen parement wordt volgens het kadaster gebouwd in 1854. Nrs. 94 en 96 (cf. infra, Oostendestraat nrs. 94-96) - de aanpalende gecementeerde lijstgevels zijn reeds aangegeven op de voorafgaande toestand van 1854.

Typerend voor dit deel van de straat zijn kleine breedhuizen van één, anderhalve à twee bouwlagen, (arbeiders)huisjes met gecementeerd of roodbakstenen parement uit het eerste kwart van de 20ste eeuw. De cementeringen zijn dikwijls uitgewerkt met sierlijke geometrische motieven (cf. infra). Nr. 164 (cf. infra, Oostendestraat nr. 164) herhaalt de uitgewerkte vrouwenhoofdjes boven besproken bij nr. 40. Deze arbeidershuizen worden in een aantal gevallen gebouwd door de brouwersfamilie Fraeys, nrs. 105-107 (cf. infra, Oostendestraat nrs. 105-107) worden in 1867 gebouwd door het "Bureel van weldadigheid Torhout". Nrs. 148-150-152 vormen een samenstel van diephuisjes, enkel nr. 150 bewaart zijn verankerd parement van witgeschilderde baksteen. Ook in dit gedeelte toenemende recente appartementsbouw.

Het laatste gedeelte van de Oostendestraat wordt gedomineerd door het * kasteeldomein van Wijnendale (cf. infra, Oostendestraat nrs. 390-396). De geschiedenis van het "grafelijk slot van Wijnendale", gelegen in het uitgestrekte bosgebied op het zogenaamde "plateau van Wijnendale" en het als landschap beschermde * Wijnendalebos gaat vermoedelijk terug tot 1085-1095, wanneer graaf Robrecht de Fries (1023/1032-1093) er een (houten) burcht laat bouwen, bedoeld als residentie voor de graven bij de jaarmarkten van Torhout (11de-13de eeuw). Op de kaart "Thorhoudt anno 1700" is er ter hoogte van de "Casteel Straete", de huidige Breestraat, en de straat verder op naar Oostende de zogenaamde "Groenplatse", palend aan het neerhof van het kasteel en de herberg "Den Hert". Deze aanleg gaat verloren bij de aanleg van de steenweg in 1751 en 1775.
Het huidige kasteel dateert grotendeels uit de 19de eeuw wanneer de familie Matthieu het ruïneuze kasteel herbouwt. De nutsgebouwen zoals onder meer de hoeve, de rentenierswoning en de paardenstallen met koetshuis en de ommuring met monumentale "Wijnendalepoort" aan de Oostendestraat – recht tegenover de Wijnendale-Stationsstraat - dateren uit de tweede helft van de 19de eeuw. Tevens bouwt de familie Matthieu een aantal beeldbepalende gebouwen buiten de ommuring zoals ca. 1882 de herberg "A la Belle Vue" met smidse (cf. infra, Oostendestraat nrs. 345-347), recht tegenover de hoger genoemde poort (zie ook onder Fonteinpad). De huidige taverne "Heuvelhof" (nr. 394, zie onder de kasteelsite) is te identificeren als de vroegere herberg "Den Hert" die zou teruggaan tot de vroege 17de eeuw (als dusdanig met losse bestanddelen aangeduid op de Ferrariskaart en de Atlas der Buurtwegen).

STADSARCHIEF TORHOUT, Modern archief, bouwaanvragen, nr. 1975 (nr. 26).
BRUNO, Torhout rond 1900, Torhout, 1985, p. 41-44 (iconografie).
DE FLOU K., Woordenboek der toponymie van westelijk Vlaanderen, Vlaamsch Artesië, het land van den Hoek, de graafschappen Guines en Boulogne en een gedeelte van het graafschap Ponthieu, Brugge, deel 11, 1930, kolom 892.
HALEWYN R., Torhout in Oude Prentkaarten, Deel 1, Zaltbommel, 1979, prentbriefkaart nrs. 13, 14, 15.
MESTDAGH M., Torhout. De geschiedenis van een stad, Torhout, 2000, p. 142-148.
PYCK M., Torhout 1702, in Jaarboek van de Geschied- en Heemkundige kring Het Houtland, Torhout, 1999, p. 53-125.


Bron     : Vanneste P. met medewerking van Moeykens S. & Callens T. 2007: Inventaris van het bouwkundig erfgoed, Provincie West-Vlaanderen, Gemeente Torhout, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen WVL28, (onuitgegeven werkdocumenten).
Auteurs :  Agentschap Onroerend Erfgoed


Relaties

  • Omvat
    19de-eeuwse stadswoning
    Oostendestraat 83 (Torhout)

  • Omvat
    Arbeidershuis
    Oostendestraat 92 (Torhout)

  • Omvat
    Arbeidershuis
    Oostendestraat 128 (Torhout)

  • Omvat
    Arbeidershuis
    Oostendestraat 164 (Torhout)

  • Omvat
    Beeldbepalend hoek- en winkelpand
    Oostendestraat 84 (Torhout)

  • Omvat
    Beeldbepalend hoekpand
    Oostendestraat 37, 39 (Torhout)

  • Omvat
    Burgerhuis
    Oostendestraat 185 (Torhout)

  • Omvat
    Burgerhuis met winkel
    Oostendestraat 8 (Torhout)

  • Omvat
    Domein Kasteel van Wijnendale
    Oostendestraat 388, 390, 392, 394, 396 (Torhout)

  • Omvat
    Dorpswoning uit de jaren 1920-1930
    Oostendestraat 173 (Torhout)

  • Omvat
    Dubbelhuis
    Oostendestraat 170 (Torhout)

  • Omvat
    Geboortehuis van Karel de Gheldere
    Oostendestraat 40 (Torhout)

  • Omvat
    Handelspand Kunst Veredelt
    Oostendestraat 57 (Torhout)

  • Omvat
    Herberg A la Belle Vue
    Oostendestraat 345, 347 (Torhout)

  • Omvat
    Herberg In 't Hof van Engeland Estaminet
    Oostendestraat 194 (Torhout)

  • Omvat
    Herenhuis
    Oostendestraat 21 (Torhout)

  • Omvat
    Herenhuis, zogenaamde notariswoning van de familie Debrabandere
    Oostendestraat 19 (Torhout)

  • Omvat
    Hoekwinkelpand
    Oostendestraat 5A (Torhout)

  • Omvat
    In kern 19de-eeuws handelspand
    Oostendestraat 15 (Torhout)

  • Omvat
    Klein arbeidershuis
    Oostendestraat 138 (Torhout)

  • Omvat
    Pand van 1935 met voortuintje
    Oostendestraat 141 (Torhout)

  • Omvat
    Samenstel van kleine burgerhuizen
    Oostendestraat 70, 72 (Torhout)

  • Omvat
    Samenstel van twee 19de-eeuwse huizen
    Oostendestraat 121 (Torhout)

  • Omvat
    Samenstel van twee arbeidershuizen in repeterend schema
    Oostendestraat 105, 107 (Torhout)

  • Omvat
    Samenstel van twee kleine arbeidershuizen
    Oostendestraat 259 (Torhout)

  • Omvat
    Twee arduinen kilometerpalen
    Oostendestraat zonder nummer (Torhout)

  • Omvat
    Twee dorpswoningen
    Oostendestraat 94, 96 (Torhout)